Bên cạnh những đóng góp tích cực, hoạt động xây dựng cũng tạo ra lượng lớn phế thải như bê tông vỡ, gạch vụn, đá, cát, nhựa đường, gỗ, kim loại và nhiều loại vật liệu khác. Nếu không được xử lý và tái sử dụng hợp lý, phế thải xây dựng sẽ gây áp lực lên môi trường, làm gia tăng diện tích bãi chôn lấp, ô nhiễm đất, nước và không khí. Vì vậy, tận dụng phế thải xây dựng làm vật liệu tái chế đang trở thành xu hướng tất yếu nhằm hướng tới nền kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.
Thực trạng phế thải xây dựng
Theo nhiều nghiên cứu, chất thải xây dựng và phá dỡ công trình chiếm tỷ lệ lớn trong tổng lượng chất thải rắn đô thị. Tại các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng hay Hải Phòng, mỗi ngày phát sinh hàng nghìn tấn phế thải từ các công trình xây dựng mới, cải tạo và phá dỡ nhà ở, công trình công cộng.
Hiện nay, phần lớn phế thải xây dựng vẫn được vận chuyển đến các bãi đổ thải hoặc sử dụng làm vật liệu san lấp một cách đơn giản. Trong khi đó, nhiều thành phần trong phế thải có giá trị tái sử dụng cao. Việc chưa tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên này dẫn đến tình trạng lãng phí vật liệu, tiêu tốn tài nguyên thiên nhiên và gia tăng chi phí xử lý môi trường.
Lợi ích của việc tái sử dụng phế thải xây dựng
Tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên
Ngành xây dựng tiêu thụ lượng lớn cát, đá, sỏi và đất sét để sản xuất vật liệu. Việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên này đã gây ra nhiều hệ lụy như sạt lở bờ sông, suy giảm diện tích đất nông nghiệp và ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Khi phế thải xây dựng được tái chế thành vật liệu mới, nhu cầu khai thác tài nguyên tự nhiên sẽ giảm đáng kể.
Giảm ô nhiễm môi trường
Tái chế phế thải giúp giảm lượng chất thải phải chôn lấp, hạn chế bụi, nước rỉ rác và các tác động tiêu cực đến môi trường. Đồng thời, việc giảm khai thác nguyên liệu thô cũng góp phần giảm phát thải khí nhà kính và tiết kiệm năng lượng trong quá trình sản xuất vật liệu xây dựng.
Giảm chi phí xây dựng
Nhiều nghiên cứu cho thấy vật liệu tái chế từ phế thải xây dựng có giá thành thấp hơn so với vật liệu truyền thống. Nếu được xử lý đúng quy trình, các vật liệu này vẫn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật đối với nhiều loại công trình, đặc biệt là hạ tầng giao thông, san nền và các công trình phụ trợ.
Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn
Tái sử dụng phế thải xây dựng là một mắt xích quan trọng trong mô hình kinh tế tuần hoàn. Thay vì coi chất thải là gánh nặng, mô hình này xem chất thải là nguồn nguyên liệu cho một chu trình sản xuất mới, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Các phương pháp tận dụng phế thải xây dựng:
- Nghiền bê tông và gạch vụn làm cốt liệu tái chế
Bê tông và gạch chiếm tỷ lệ lớn trong phế thải xây dựng. Sau khi thu gom và phân loại, chúng có thể được nghiền thành các kích thước khác nhau để làm cốt liệu thay thế đá dăm hoặc sỏi trong sản xuất bê tông, gạch không nung và vật liệu nền đường.
Nhiều quốc gia phát triển đã sử dụng rộng rãi cốt liệu tái chế trong xây dựng giao thông và công trình dân dụng. Tại Việt Nam, một số dự án giao thông cũng bắt đầu áp dụng công nghệ này nhằm tiết kiệm chi phí và giảm áp lực khai thác đá tự nhiên.
- Sản xuất gạch không nung
Phế thải xây dựng sau khi nghiền nhỏ có thể kết hợp với xi măng hoặc chất kết dính khác để sản xuất gạch không nung. Loại gạch này có nhiều ưu điểm như giảm sử dụng đất sét, không cần đốt lò nên tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính.
Gạch không nung từ vật liệu tái chế hiện được xem là một trong những giải pháp hiệu quả để thúc đẩy ngành xây dựng xanh và thân thiện với môi trường.
- Làm vật liệu san lấp
Những loại phế thải không phù hợp để sản xuất vật liệu mới vẫn có thể được sử dụng làm vật liệu san lấp mặt bằng, nền đường hoặc các công trình hạ tầng kỹ thuật. Tuy nhiên, cần kiểm soát chất lượng và loại bỏ các thành phần có nguy cơ gây ô nhiễm trước khi sử dụng.
- Tái chế nhựa đường
Phế liệu từ mặt đường bê tông nhựa sau khi cào bóc có thể được tái chế để sản xuất hỗn hợp nhựa đường mới. Công nghệ tái chế nguội và tái chế nóng hiện nay cho phép tận dụng phần lớn vật liệu cũ, giảm đáng kể chi phí xây dựng và bảo trì đường giao thông.
- Tái sử dụng kim loại, gỗ và kính
Các loại thép, nhôm, đồng từ công trình phá dỡ có thể được thu hồi và tái chế nhiều lần mà không làm giảm đáng kể chất lượng. Gỗ xây dựng còn tốt có thể được sử dụng lại trong sản xuất nội thất hoặc công trình phụ trợ. Kính xây dựng cũng có thể được nghiền và tái chế thành vật liệu mới hoặc nguyên liệu cho ngành công nghiệp khác.
Những khó khăn hiện nay
Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc tận dụng phế thải xây dựng tại Việt Nam vẫn gặp không ít khó khăn. Thứ nhất, công tác phân loại chất thải tại nguồn còn hạn chế. Nhiều loại vật liệu khác nhau bị trộn lẫn khiến việc tái chế trở nên phức tạp và tốn kém hơn.
Thứ hai, hệ thống thu gom, vận chuyển và cơ sở tái chế chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Số lượng doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này còn ít, công nghệ chưa đồng bộ và quy mô sản xuất còn nhỏ.
Thứ ba, nhận thức của một bộ phận chủ đầu tư, nhà thầu và người dân về giá trị của vật liệu tái chế còn hạn chế. Nhiều người vẫn cho rằng vật liệu tái chế có chất lượng thấp hơn vật liệu truyền thống. Ngoài ra, các tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế khuyến khích và chính sách hỗ trợ cho ngành tái chế phế thải xây dựng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để tạo động lực phát triển.
Giải pháp thúc đẩy tái sử dụng phế thải xây dựng
Để nâng cao hiệu quả tận dụng phế thải xây dựng, trước hết cần hoàn thiện hệ thống pháp luật và các quy định về quản lý chất thải xây dựng theo hướng bắt buộc phân loại tại nguồn và tăng tỷ lệ tái chế.
Nhà nước cần có chính sách ưu đãi về thuế, đất đai và tín dụng cho các doanh nghiệp đầu tư công nghệ tái chế hiện đại. Đồng thời, cần xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng đối với vật liệu tái chế nhằm tạo niềm tin cho thị trường.
Các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cần đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng công nghệ mới để nâng cao chất lượng sản phẩm tái chế. Việc chuyển giao công nghệ tiên tiến từ các nước phát triển cũng là giải pháp quan trọng. Bên cạnh đó, cần tăng cường tuyên truyền để nâng cao nhận thức cộng đồng về lợi ích của vật liệu tái chế, khuyến khích các chủ đầu tư ưu tiên sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường trong các công trình xây dựng.
Tận dụng phế thải xây dựng làm vật liệu không chỉ là giải pháp xử lý chất thải hiệu quả mà còn góp phần tiết kiệm tài nguyên, giảm ô nhiễm môi trường và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn. Trong bối cảnh nhu cầu xây dựng ngày càng tăng và nguồn tài nguyên thiên nhiên ngày càng suy giảm, việc tái chế và tái sử dụng phế thải xây dựng là hướng đi tất yếu để xây dựng ngành xây dựng xanh, hiện đại và bền vững. Sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, giới khoa học và toàn xã hội sẽ là yếu tố quyết định để biến nguồn phế thải tưởng chừng vô giá trị thành nguồn tài nguyên có ích cho tương lai.
