Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đang được hoàn thiện theo hướng kế thừa đầy đủ các quy định hiện hành về quản lý, sử dụng không gian ngầm, đồng thời đề xuất bổ sung “không gian tầm thấp” vào phạm vi điều chỉnh. Đây được xem là bước đi nhằm hoàn thiện khung pháp lý cho quản lý không gian đô thị theo chiều đứng, đáp ứng yêu cầu phát triển hiện đại của Thủ đô trong giai đoạn mới.
Theo hồ sơ dự án Luật, Bộ Tư pháp cho biết khoản 1 Điều 19 Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 đã quy định rõ việc quản lý, khai thác không gian ngầm phải dựa trên đánh giá đầy đủ các yếu tố tự nhiên như địa chất, địa mạo, thủy văn, đồng thời bảo đảm phù hợp với chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển có liên quan. Bên cạnh đó, yêu cầu về quốc phòng, an ninh được đặt ra xuyên suốt, trong đó ưu tiên các công trình có tính lưỡng dụng, có thể chuyển đổi phục vụ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc khi cần thiết.
Việc bảo tồn không gian văn hóa, cảnh quan môi trường, di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh cũng được xác định là nguyên tắc bắt buộc. Các công trình ngầm, bao gồm phần móng, cọc và phần ngầm của công trình trên mặt đất, phải được triển khai theo dự án đầu tư xây dựng, hạng mục của dự án hoặc giấy phép xây dựng theo đúng quy định pháp luật về xây dựng. Đồng thời, yêu cầu kết nối đồng bộ giữa không gian trên mặt đất với hệ thống công trình ngầm được nhấn mạnh nhằm bảo đảm tính thống nhất trong tổ chức không gian đô thị.
Trên nền tảng các nguyên tắc đã được xác lập tại Luật Thủ đô năm 2024, dự thảo sửa đổi không làm thay đổi bản chất quản lý không gian ngầm, mà mở rộng phạm vi điều chỉnh sang không gian tầm thấp. Đây là khu vực không gian có mối liên hệ trực tiếp với cả phần trên mặt đất và dưới lòng đất, thường được sử dụng cho hạ tầng kỹ thuật, giao thông, không gian công cộng, quảng cáo, logistics đô thị, thiết bị kỹ thuật và nhiều hoạt động kinh tế - xã hội khác.
Thực tiễn phát triển đô thị cho thấy việc khai thác không gian tầm thấp ngày càng phổ biến, tác động đáng kể tới an toàn, cảnh quan, môi trường cũng như yêu cầu quốc phòng - an ninh và chất lượng sống của người dân. Tuy nhiên, loại hình không gian này hiện chưa được quy định đầy đủ, đồng bộ trong Luật Thủ đô. Việc bổ sung vào phạm vi điều chỉnh vì vậy được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng quản lý phân tán, chồng chéo hoặc khoảng trống pháp lý, đồng thời tạo lập cách tiếp cận thống nhất trong quản lý không gian theo trục thẳng đứng.
Ở một khía cạnh khác, khoản 2 Điều 19 Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 hiện hành quy định không gian ngầm phải được phân vùng chức năng để quản lý và khai thác hiệu quả. Người sử dụng đất trên địa bàn Thành phố được sử dụng lòng đất theo chiều thẳng đứng trong phạm vi ranh giới thửa đất, tính từ mặt đất đến mức giới hạn độ sâu do Chính phủ quy định, phù hợp với quy hoạch. Trường hợp sử dụng vượt quá giới hạn này phải được cấp phép theo quy hoạch đã được phê duyệt.
Đối với các tổ chức, cá nhân được Nhà nước cho phép sử dụng lòng đất ngoài giới hạn độ sâu để xây dựng công trình ngầm, nghĩa vụ tài chính được đặt ra dưới hình thức trả tiền sử dụng không gian ngầm, trừ các trường hợp được miễn, giảm như công trình không nhằm mục đích kinh doanh, thuộc danh mục khuyến khích đầu tư xây dựng hoặc các trường hợp khác do Chính phủ quy định.
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) tiếp tục kế thừa đầy đủ nội dung và tinh thần của các quy định này. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là điều chỉnh thẩm quyền theo hướng tăng cường phân cấp, trao quyền chủ động nhiều hơn cho chính quyền Thành phố. Theo đó, thay vì do Chính phủ quy định như hiện hành, Hội đồng nhân dân Thành phố sẽ được giao thẩm quyền quyết định cụ thể các trường hợp miễn, giảm nghĩa vụ tài chính khi sử dụng không gian ngầm.
Sự thay đổi này được lý giải nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong quản lý, phù hợp với định hướng phát triển và khả năng cân đối nguồn lực của Thủ đô. Khi kết hợp với việc mở rộng phạm vi điều chỉnh sang không gian tầm thấp, dự thảo Luật hướng tới xây dựng một cơ chế quản lý không gian đô thị đồng bộ, liên thông giữa mặt đất, tầm thấp và lòng đất, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho quá trình phát triển bền vững của Thủ đô trong thời kỳ mới.
