Luật mới: Thu hẹp danh mục giao dịch phải công chứng, nhiều trường hợp được miễn

Từ ngày 1/1/2027, hệ thống pháp luật về công chứng sẽ có sự thay đổi đáng kể khi sáu loại giao dịch vốn trước đây bắt buộc phải công chứng chính thức được đưa ra khỏi danh mục áp dụng. Quy định mới này nằm trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng, vừa được Quốc hội thông qua trong phiên làm việc chiều 23/4, đánh dấu bước điều chỉnh quan trọng theo hướng tinh gọn thủ tục hành chính và giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp.

Theo định hướng mới, các giao dịch chỉ bị yêu cầu công chứng khi đó là những loại giao dịch có tính chất đặc biệt quan trọng, đòi hỏi mức độ an toàn pháp lý cao và đã được quy định rõ trong các luật chuyên ngành. Thay vì duy trì danh mục rải rác trong các nghị định của Chính phủ như trước đây, luật mới chuyển toàn bộ thẩm quyền xác định sang hệ thống luật chuyên ngành. Đồng thời, Bộ Tư pháp được giao trách nhiệm chủ trì việc rà soát, cập nhật và công khai danh mục giao dịch phải công chứng trên cổng thông tin điện tử để bảo đảm tính minh bạch và thuận tiện tra cứu.

Việc thay đổi cách tiếp cận này dẫn tới việc thu hẹp đáng kể phạm vi các giao dịch bắt buộc công chứng. Cụ thể, sáu nhóm giao dịch từng được quy định phải công chứng trong các nghị định hiện hành sẽ chính thức được bãi bỏ yêu cầu này từ năm 2027.

Các giao dịch đó bao gồm: văn bản ủy quyền của người đã xuất cảnh cho người khác đứng tên mua nhà ở thuộc tài sản công; hợp đồng chuyển nhượng hợp đồng kinh doanh bất động sản; văn bản thỏa thuận góp vốn bằng quyền sử dụng đất giữa các đồng sở hữu; văn bản ủy quyền phục vụ việc giải quyết thi hành án liên quan đến tài sản trong trường hợp người phải thi hành án đã xuất cảnh; văn bản ủy quyền thực hiện quyền khiếu nại; và hợp đồng chuyển nhượng Văn phòng Thừa phát lại.

Việc loại bỏ yêu cầu công chứng đối với các giao dịch nêu trên được đánh giá là bước điều chỉnh nhằm giảm bớt các thủ tục trung gian không cần thiết, đồng thời hạn chế tình trạng chồng chéo giữa các văn bản pháp luật. Cách thiết kế mới theo hướng quy định tiêu chí thay vì liệt kê danh mục cụ thể được Chính phủ cho rằng sẽ giúp hệ thống pháp luật linh hoạt hơn, tránh mâu thuẫn giữa các luật chuyên ngành và nâng cao tính ổn định trong áp dụng thực tiễn.

Bên cạnh việc thu hẹp danh mục công chứng bắt buộc, luật sửa đổi cũng nhấn mạnh vai trò của cơ sở dữ liệu công chứng trong quản lý và kiểm soát rủi ro pháp lý. Hệ thống dữ liệu này bao gồm thông tin về công chứng viên, tổ chức hành nghề công chứng, các giao dịch đã được xác nhận, tình trạng pháp lý của tài sản liên quan, cũng như các cảnh báo rủi ro hoặc biện pháp ngăn chặn nếu có. Toàn bộ dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên, đảm bảo tính chính xác, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt yêu cầu về an ninh, bảo mật và bảo vệ đời sống riêng tư của cá nhân, gia đình.

Luật cũng đặt ra yêu cầu kết nối đồng bộ giữa cơ sở dữ liệu công chứng với các hệ thống dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu của bộ, ngành, địa phương nhằm tăng cường khả năng chia sẻ thông tin và kiểm soát rủi ro trong giao dịch dân sự. Bộ Tư pháp giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng, vận hành và thống nhất hệ thống dữ liệu này trên phạm vi toàn quốc.

Song song với đó, quy định mới về phạm vi thẩm quyền công chứng viên cũng được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn. Theo đó, công chứng viên chỉ được thực hiện công chứng các giao dịch liên quan đến bất động sản trong phạm vi tỉnh hoặc thành phố nơi tổ chức hành nghề đặt trụ sở. Tuy nhiên, một số trường hợp đặc biệt như di chúc, văn bản từ chối nhận di sản, ủy quyền liên quan đến quyền bất động sản hoặc việc sửa đổi, chấm dứt các giao dịch này vẫn được phép thực hiện ngoài phạm vi địa hạt.

Đối với các giao dịch không liên quan trực tiếp đến bất động sản, luật mở rộng phạm vi thực hiện trên toàn quốc, phù hợp với điều kiện phát triển của hệ thống dữ liệu điện tử và yêu cầu cải cách thủ tục hành chính hiện nay.

Với hàng loạt điều chỉnh mang tính hệ thống, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng được kỳ vọng sẽ góp phần đơn giản hóa thủ tục pháp lý, giảm chi phí xã hội, đồng thời nâng cao tính minh bạch và hiệu quả trong hoạt động công chứng. Luật chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, mở ra giai đoạn vận hành mới cho lĩnh vực công chứng tại Việt Nam.