Ba tháng đầu năm 2026, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản tiếp tục đóng vai trò là một trong những trụ cột của nền kinh tế khi duy trì mức tăng trưởng 3,58%, đóng góp 5,60% vào GDP cả nước. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động, kết quả này góp phần quan trọng giúp tổng sản phẩm quốc nội quý I tăng 7,83% so với cùng kỳ, phản ánh đà phục hồi tích cực của Việt Nam.
Không chỉ giữ nhịp tăng trưởng, hoạt động xuất khẩu nông sản cũng ghi nhận những con số đáng chú ý. Tổng kim ngạch toàn ngành đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9% so với cùng kỳ năm trước, đồng thời tạo ra mức thặng dư thương mại 4,78 tỷ USD. Trong bức tranh chung đó, nhóm rau quả nổi lên như điểm sáng khi mang về 1,54 tỷ USD, tăng mạnh 32,1%, nhờ nhu cầu cao từ thị trường Trung Quốc trong giai đoạn đầu năm.
Ở khía cạnh sản xuất, nhiều ngành hàng chủ lực tiếp tục duy trì đà tăng. Nhóm cây lâu năm, đặc biệt là trái cây xuất khẩu, ghi nhận mức tăng trưởng khả quan với sầu riêng tăng khoảng 15%, mít tăng 12,8% và thanh long tăng 3,1%. Lĩnh vực chăn nuôi cũng có dấu hiệu phục hồi rõ nét khi tổng đàn lợn tăng 2,9%, đàn gia cầm tăng 3,3%. Sản lượng thịt lợn hơi đạt 1,44 triệu tấn, cao hơn 4,9% so với cùng kỳ, cho thấy nguồn cung thực phẩm tiếp tục được đảm bảo ổn định.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng là những thách thức ngày càng rõ nét, đặc biệt liên quan đến giá trị xuất khẩu. Một nghịch lý đang diễn ra khi nhiều mặt hàng tăng về sản lượng nhưng lại sụt giảm về kim ngạch. Điển hình như cà phê, dù khối lượng xuất khẩu tăng 12,6% nhưng giá trị lại giảm 6,4% do giá thế giới đi xuống. Tình trạng tương tự cũng xảy ra với gạo khi sản lượng giữ ổn định nhưng kim ngạch giảm 7,8%, phản ánh áp lực lớn từ biến động giá quốc tế.
Không chỉ chịu tác động từ giá cả, thị trường xuất khẩu còn đối diện với nhiều rào cản mới. Xuất khẩu sang Hoa Kỳ giảm 5,2% trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng và các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe. Ngành thủy sản, đặc biệt là mặt hàng tôm, tiếp tục gặp khó do các biện pháp phòng vệ thương mại tại những thị trường lớn. Những yếu tố này cho thấy mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào số lượng đang dần bộc lộ hạn chế.
Trước thực tế đó, yêu cầu chuyển đổi sang phát triển bền vững và nâng cao giá trị gia tăng đang trở nên cấp thiết. Một trong những định hướng lớn được triển khai là Đề án phát triển 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Đây được xem là bước đi quan trọng trong tái cơ cấu ngành lúa gạo, không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người nông dân mà còn đáp ứng các cam kết quốc tế về giảm phát thải và trung hòa carbon.
Song song với đó, ngành nông nghiệp đang tập trung xây dựng các nền tảng mới để nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tăng cường liên kết vùng được xác định là những trụ cột quan trọng. Đặc biệt, đầu tư vào chế biến sâu đang trở thành giải pháp then chốt nhằm giảm tổn thất sau thu hoạch, đồng thời hạn chế phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô với giá trị thấp.
Hướng đến mục tiêu dài hạn đạt 100 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu vào năm 2030, ngành nông nghiệp đặt ra kế hoạch năm 2026 đạt khoảng 73 - 74 tỷ USD, tương ứng mức tăng trưởng 3,7 - 4%. Trong đó, nhóm rau quả tiếp tục được kỳ vọng giữ vai trò dẫn dắt, với mục tiêu đạt 9 - 10 tỷ USD nhờ tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do.
Dù vậy, triển vọng trong thời gian tới vẫn đi kèm nhiều rủi ro. Biến đổi khí hậu, đặc biệt là hiện tượng El Nino, có thể gây thiếu nước và ảnh hưởng đến sản xuất. Bên cạnh đó, chi phí đầu vào tăng cao cũng tạo áp lực lên toàn chuỗi giá trị. Trong quý II/2026, ngành nông nghiệp dự kiến sẽ tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về chuyển đổi số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu và nỗ lực gỡ bỏ “thẻ vàng” IUU của châu Âu nhằm mở rộng dư địa xuất khẩu.
Với mục tiêu tăng trưởng khoảng 3,6% trong quý tiếp theo, ngành nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu không chỉ duy trì sản lượng mà còn phải chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, giá trị và tính bền vững. Đây được xem là chìa khóa để thích ứng với bối cảnh thị trường ngày càng khắt khe và biến động khó lường.
