Trong bối cảnh hướng tới mục tiêu nâng hạng, thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải cải thiện chất lượng “hàng hóa” nhằm gia tăng sức hấp dẫn đối với dòng vốn quốc tế. Việc bổ sung thêm các doanh nghiệp niêm yết không chỉ giúp mở rộng quy mô thị trường vốn mà còn góp phần nâng cao tiêu chuẩn minh bạch, thúc đẩy doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực tài chính dài hạn và cải thiện năng lực quản trị theo thông lệ hiện đại.
Dù vậy, thực tế cho thấy quy mô doanh nghiệp tham gia thị trường chứng khoán vẫn còn khá hạn chế so với nền kinh tế. Trong tổng số hơn 1,1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, mới chỉ có khoảng 1.600 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch, tương đương 0,14%. Con số này phản ánh khoảng cách đáng kể giữa quy mô thực của nền kinh tế và độ sâu của thị trường vốn, đồng thời cho thấy dư địa mở rộng còn rất lớn.
Một trong những điểm nghẽn đáng chú ý nằm ở sự thiếu vắng các doanh nghiệp thuộc nhóm ngành mới, đặc biệt là công nghệ. Trong khi kinh tế số tại Việt Nam đang phát triển nhanh, số lượng doanh nghiệp công nghệ hiện diện trên sàn lại khá khiêm tốn. Đây là nghịch lý bởi nhóm ngành này vốn được các quỹ đầu tư quốc tế ưu tiên khi tìm kiếm cơ hội dài hạn. Sự thiếu hụt này khiến thị trường chứng khoán chưa tận dụng được dòng vốn chuyên biệt dành cho lĩnh vực đổi mới sáng tạo, đồng thời làm suy giảm vai trò dẫn dắt tăng trưởng của các ngành có giá trị gia tăng cao.
Phân tích nguyên nhân, ông Lưu Chí Kháng, chuyên gia tại Công ty Chứng khoán Kiến Thiết, cho rằng rào cản đầu tiên nằm ở quy định niêm yết. Theo đó, doanh nghiệp phải có lãi trong hai năm liên tiếp và không có lỗ lũy kế, trong khi đặc thù của doanh nghiệp công nghệ là chấp nhận thua lỗ trong giai đoạn đầu để mở rộng thị phần. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp khó đáp ứng điều kiện lên sàn.
Bên cạnh đó, khoảng cách về định giá cũng là yếu tố cản trở. Mặt bằng P/E của thị trường Việt Nam hiện dao động quanh 13-15 lần, trong khi các doanh nghiệp công nghệ thường kỳ vọng mức định giá trên 50 lần. Sự chênh lệch này khiến không ít doanh nghiệp lo ngại bị “định giá thấp” nếu niêm yết trong nước. Ngoài ra, xu hướng huy động vốn của các công ty công nghệ vẫn nghiêng về các quỹ đầu tư mạo hiểm, nơi quy trình linh hoạt và phù hợp hơn với mô hình tăng trưởng nhanh.
Một yếu tố khác là yêu cầu minh bạch thông tin và cấu trúc cổ đông. Đối với nhiều doanh nghiệp công nghệ, việc công khai dữ liệu có thể tiềm ẩn nguy cơ lộ bí mật kinh doanh, trong khi cấu trúc sở hữu phức tạp cũng làm gia tăng chi phí tuân thủ. Những trở ngại này khiến không ít doanh nghiệp lựa chọn đứng ngoài thị trường chứng khoán, dù đây là kênh huy động vốn hiệu quả trong dài hạn.
Trước thực trạng đó, các chuyên gia nhận định việc nâng cao chất lượng “hàng hóa” cần được thực hiện thông qua một loạt giải pháp đồng bộ. Trọng tâm trước hết là hoàn thiện khung pháp lý theo hướng linh hoạt hơn, đặc biệt đối với doanh nghiệp công nghệ. Việc thúc đẩy áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) cũng được xem là bước đi quan trọng nhằm đưa thị trường tiệm cận chuẩn mực toàn cầu. Song song đó, các chính sách ưu đãi thuế và đơn giản hóa thủ tục phát hành lần đầu ra công chúng (IPO) sẽ tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn lên sàn.
Ngoài khu vực tư nhân, việc đẩy mạnh cổ phần hóa các tập đoàn nhà nước quy mô lớn cũng được kỳ vọng bổ sung thêm những “hàng hóa” chất lượng cao, đủ sức thu hút các định chế tài chính quốc tế. Đồng thời, phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp và nới lỏng giới hạn sở hữu nước ngoài sẽ giúp đa dạng hóa kênh dẫn vốn, cải thiện môi trường đầu tư và tăng tính cạnh tranh của thị trường.
Từ góc nhìn của nhà đầu tư tổ chức, bà Nguyễn Thị Hằng Nga, CFA, Tổng Giám đốc VCBF, cho biết các quỹ ngoại thường đặt ra tiêu chuẩn rất cao khi lựa chọn doanh nghiệp, bao gồm chất lượng tăng trưởng, tầm nhìn chiến lược, năng lực quản trị, sức khỏe tài chính, quy mô vốn hóa, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng, giới hạn sở hữu nước ngoài, cũng như mức độ minh bạch và tuân thủ tiêu chuẩn ESG. Do đó, để thu hút dòng vốn này, việc mở rộng và nâng cao chất lượng doanh nghiệp niêm yết là điều kiện tiên quyết.
Theo bà Nga, bên cạnh việc đa dạng hóa ngành nghề để tăng tỷ trọng của Việt Nam trong các chỉ số thị trường mới nổi, cần có các chính sách cụ thể như ưu đãi thuế cho hoạt động IPO, thúc đẩy cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và nới room ngoại. Đây sẽ là những bước đi quan trọng giúp thị trường chứng khoán Việt Nam không chỉ gia tăng quy mô mà còn nâng cao vị thế trên bản đồ tài chính toàn cầu.
