Từ đất trồng sắn bạc màu đến vườn sâm hàng trăm triệu đồng
Xã Thanh Hà thuộc huyện Thanh Chương cũ nay được sắp xếp cùng các xã Thanh Thủy và Kim Bảng thành một xã mới có tên gọi là xã Kim Bảng, chính thức hoạt. Xã Kim Bảng rộng 183,26 km² với 27.936 người, ôm trọn vùng lõi của đất Thổ Hào xưa.
Sâm Thổ Hào còn gọi là sâm Bố Chính, sâm báo, tên khoa học Abelmoschus sagittifolius. Cây thân thảo sống nhiều năm, cao chỉ 0,3 - 1m, lá hình tim mọc so le, hoa đỏ nâu, nhưng quý nhất là bộ rễ củ hình trụ dài 15-40cm, màu trắng ngà. Theo y học cổ truyền, củ tính hàn, vị ngọt, bồi bổ cơ thể, chống suy nhược, an thần, hỗ trợ mất ngủ, được dùng làm trà, bột, viên sâm hay ngâm mật ong.
Trước năm 2021, trên vùng đất đồi rộng 7 sào của gia đình anh Nguyễn Văn Hợi ở xóm 1 Thanh Hà cũ chỉ độc canh cây sắn. “Cả năm quần quật được khoảng 15 - 16 triệu, trừ giống, phân, công thuê máy thì còn chẳng đáng bao nhiêu, đất thì ngày càng bạc”, anh nhớ lại. Khi Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An phối hợp với HTX Tân Hưng Thịnh và Hội Nông dân huyện Thanh Chương cũ về vận động trồng thí điểm 3ha sâm Thổ Hào với 10 hộ, anh là người đầu tiên xung phong.
Vụ đầu, anh xuống giống đúng khung thời vụ chuẩn từ 15-20/2, khi dứt rét đậm, chỉ còn mưa xuân ấm dần. Hạt sâm được phơi nắng nhẹ, ngâm nước ấm rồi ủ 2-3 ngày cho nứt nanh trắng mới gieo thẳng ra ruộng. Đến tháng 11 là bắt đầu dỡ củ. Anh nói: "cái hay của sâm Thổ Hào là không "đỏng đảnh", cây ưa đất nhiều mùn, tơi xốp, thoát nước, nhiều ánh sáng ở vùng trung du, vốn là đặc thù của đồi Kim Bảng, lại ít sâu bệnh, không phải phun thuốc, chủ yếu làm cỏ và dùng phân chuồng ủ hoai".
Năm 2026 này, 7 sào sâm của anh Hợi ước đạt gần 2,5 tấn củ tươi. Nhẩm tính với giá HTX Tân Hưng Thịnh đang bao tiêu ổn định 200.000 - 250.000 đồng/kg, sau khi trừ 70-80 triệu chi phí, mỗi hecta bà con lãi ròng gần 200 triệu đồng, gấp 4-5 lần trồng sắn. Đó là con số mà anh Hợi chưa bao giờ dám mơ.
Phục tráng sâm Thổ Hào để bảo tồn một di sản
Ông Nguyễn Thanh Đàn, Phó Giám đốc HTX Tân Hưng Thịnh được xem là người đã “hồi sinh” giống sâm Thổ Hào trước nguy cơ biến mất. Trong một thời gian dài, ông đã lặn lội đi gom từng gốc sâm sót lại trong vườn dân để phục tráng, đứng giữa đồi sâm nói với chúng tôi mà không giấu được tự hào. Ông bảo nếu không làm ngay thì mất giống là mất luôn một di sản.
Trong sách xưa, sâm Thổ Hào được ghi là vật phẩm dâng vua, tiến chúa, nhưng thực tế đi khắp Thanh Hà, Thanh Giang không còn mấy gốc tự nhiên vì bị khai thác cạn kiệt. HTX phải mất hai năm mới chọn lọc được bộ giống thuần, sạch bệnh. Cái khó nhất ban đầu không phải kỹ thuật, mà là làm sao cho bà con tin, bởi bà con quen cây ngắn ngày, thấy cây dược liệu 9 tháng mới được thu hoạch nên vẫn còn phân vân. Chính vì vậy HTX phải cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm, liên kết với nhà thuốc gia truyền Thảo Nguyên và các công ty dược để chế biến thành trà túi lọc, bột sâm, viên sâm bổ dưỡng thay vì chỉ bán củ tươi.
Đến nay, HTX đã liên kết với 32 hộ ở Kim Bảng với hơn 12ha. Ông Đàn khẳng định, sau sáp nhập thành xã Kim Bảng mới, việc quy hoạch vùng trồng tập trung thuận lợi hơn rất nhiều vì không còn manh mún ba xã như trước, mà có một quỹ đất đồi liên vùng rộng lớn tới hơn 180km² để làm vùng dược liệu. Giữ thương hiệu di sản sau sáp nhập
Khi cơ hội đi kèm với thử thách
Sau khi sáp nhập địa giới hành chính, việc phát triển vùng trồng với quy mô rộng lớn đang mang lại nhiều thuận lợi. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất của sâm Thổ Hào trong thực tế năm 2026 lại không nằm ở đồng ruộng, mà nằm ở pháp lý và thị trường sau khi đổi tên. Khi tên xã Thanh Hà không còn, toàn bộ hồ sơ nhãn hiệu tập thể, chứng nhận VietGAP, hồ sơ OCOP đứng tên cũ đều phải làm lại.
Ông Lê Văn Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Bảng, cho biết xã đang cùng với HTX và bà con đang phải chạy đua để giữ thương hiệu. Ngay từ tháng 8/2025, xã đã làm việc với Sở Khoa học và Công nghệ để chuyển đổi hồ sơ nhãn hiệu từ “Sâm Thổ Hào Thanh Hà” sang “Sâm Thổ Hào Kim Bảng”. Địa phương xác định đây là cây di sản, là chỉ dẫn địa lý của vùng, không thể để mai một sau sáp nhập. Chính quyền đã quy hoạch 50ha đất đồi thấp ở khu vực Thanh Hà - Thanh Thủy cũ thành vùng trồng dược liệu tập trung và cấp mã số vùng trồng. Xã Kim Bảng đặt mục tiêu trong năm 2026 đưa sản phẩm sâm Thổ Hào đạt OCOP 4 sao cấp tỉnh.
Để tránh điệp khúc được mùa mất giá từng xảy ra với cam, sắn trước đây, xã đã đứng ra làm cầu nối ký lại hợp đồng bao tiêu mới giữa các tổ hợp tác trồng sâm với HTX Tân Hưng Thịnh, trong đó có điều khoản bảo hiểm giá tối thiểu 180.000 đồng/kg trong 3 năm để bà con yên tâm mở rộng diện tích. Quan trọng hơn, xã đang đề xuất tỉnh hỗ trợ xây một nhà xưởng sơ chế, sấy và đóng gói ngay tại trên địa bàn xã. Đây là điều kiện hết sức thuận lợi để nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm bởi củ tươi chỉ bảo quản được vài ngày, nhưng nếu sấy khô, tán bột, ngâm mật ong thì giá trị tăng gấp 3-4 lần và bảo quản được trên dưới 1 năm. Khi đó, bà con sẽ không chỉ bán nguyên liệu thô mà tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, nâng cao thu nhập và góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp./.
