Sinh ra và lớn lên ở vùng đất ven biển, người dân Cổ Đám sớm gắn bó với nghề làm nón như một phần tất yếu của cuộc. Từ những nguyên liệu giản dị như lá nón, tre, nứa.. qua bàn tay khéo léo của người thợ, từng chiéc nón được tạo nên với sự tỉ mỉ, công phu.
Theo các bậc cao niên trong làng, nghề làm nón ở Cổ Đạm đã có lịch sử hàng trăm năm. Ban đầu, nón được làm chủ yếu để phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân địa phương. Dần dần, nhờ chất lượng tốt và độ bền cao, nón Cổ Đạm được nhiều vùng lân cận biết đến và trở thành sản phẩm trao đổi, buôn bán.
Để làm ra một chiếc nón hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Trước hết là chọn lá – thường là lá cọ hoặc lá nón, phải được phơi khô vừa đủ để giữ độ dẻo dai. Sau đó, lá được là phẳng, xếp đều lên khung nón đã được định hình bằng tre. Khâu nón đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo, từng đường kim mũi chỉ phải đều tăm tắp, chắc chắn mà vẫn giữ được vẻ mềm mại.
Điểm đặc biệt của nón Cổ Đạm là sự tinh tế trong từng chi tiết. Người thợ không chỉ chú trọng đến độ bền mà còn quan tâm đến tính thẩm mỹ. Những chiếc nón đẹp có hình dáng cân đối, đường viền mượt mà, màu sắc tự nhiên và nhẹ nhàng. Nhiều nghệ nhân còn khéo léo lồng vào giữa các lớp lá những họa tiết trang trí, tạo nên nét duyên dáng riêng biệt.
Trong mỗi gia đình ở Cổ Đạm, hình ảnh những người bà, người mẹ ngồi bên khung nón đã trở nên quen thuộc. Trẻ em lớn lên trong tiếng khâu nón, dần học được sự tỉ mỉ, kiên trì từ chính những công việc giản dị ấy.
Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa, nghề làm nón ở Cổ Đạm cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự xuất hiện của các sản phẩm công nghiệp giá rẻ khiến thị trường tiêu thụ bị thu hẹp. Lực lượng lao động trẻ có xu hướng rời quê tìm việc, khiến nghề truyền thống có nguy cơ mai một.
Bà Hoàng Thị Thành năm nay đã 65 tuổi chia sẻ: Bà biết làm nón từ khi chưa đủ 10 tuổi, ngày xưa ở vùng quê này nhà nhà, người người làm nón, nó là thu nhập chính cho cả làng. Nay còn lại chưa đến 20 người làm nón chủ yếu tận dụng thời gian nhàn rỗi làm cho vui. Rất nhiều người vẫn đặt hàng cho bà làm không kịp nhưng thế hệ trẻ bây giờ không ai làm nón nữa, làng nghề làm nón Cổ Đạm có nguy cơ thất truyền.
Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương và người dân đang nỗ lực bảo tồn và phát triển làng nghề. Việc kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm, quảng bá sản phẩm qua các kênh trực tuyến và cải tiến mẫu mã đang mở ra hướng đi mới cho nón Cổ Đạm. Không chỉ là một sản phẩm thủ công, chiếc nón giờ đây còn mang giá trị văn hóa và trở thành món quà ý nghĩa dành cho du khách.
Giữa nhịp sống hiện đại, những chiếc nón lá Cổ Đạm vẫn lặng lẽ hiện diện như một minh chứng cho sự bền bỉ của nghề truyền thống. Giữ nghề không chỉ là giữ kế sinh nhai, mà còn là giữ lấy hồn cốt văn hóa của một vùng quê.
