Một cơ chế tài chính mang tính “mở” vừa được thiết lập, hứa hẹn tạo cú hích cho hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt Nam. Theo quy định mới, các nhiệm vụ khoa học - công nghệ dù không đạt mục tiêu như kỳ vọng nhưng được triển khai đúng quy định, minh bạch và không có sai phạm sẽ không bị xử phạt hay thu hồi phần kinh phí đã sử dụng. Đây được xem là bước chuyển đáng chú ý trong tư duy quản lý, khi chấp nhận rủi ro có kiểm soát như một phần tất yếu của đổi mới sáng tạo.
Nội dung này được nêu rõ trong Nghị định số 77/2026/NĐ-CP do Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc ký ban hành ngày 17/3/2026, quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF), đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ. Nghị định có hiệu lực ngay từ ngày ký, đồng thời thay thế một số quy định trước đó, tạo hành lang pháp lý mới cho các hoạt động tài trợ và hỗ trợ đổi mới sáng tạo.
Theo đó, NATIF được giao thực hiện bốn nhóm chức năng lớn, bao trùm toàn bộ chu trình đổi mới công nghệ. Trọng tâm là tài trợ và đặt hàng các nhiệm vụ đổi mới sáng tạo, từ đổi mới công nghệ, phát triển tài sản trí tuệ, nâng cao năng suất - chất lượng cho đến hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo.
Bên cạnh đó, Quỹ còn có vai trò triển khai các chương trình đổi mới sáng tạo cấp quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành, cũng như các chương trình đặc biệt được cấp có thẩm quyền phê duyệt nhằm thúc đẩy ứng dụng và chuyển giao công nghệ.
Không chỉ dừng lại ở việc cấp vốn, NATIF còn hỗ trợ trực tiếp cho các hoạt động ứng dụng công nghệ, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và thúc đẩy văn hóa khởi nghiệp. Điều này cho thấy phạm vi can thiệp của Quỹ không chỉ nằm ở tài chính mà còn hướng đến xây dựng nền tảng dài hạn cho đổi mới sáng tạo quốc gia.
Về nguồn lực, ngân sách nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu tài chính của Quỹ. Việc cấp phát được thực hiện theo kế hoạch do Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt và chuyển trực tiếp vào tài khoản của Quỹ tại Kho bạc Nhà nước. Đáng chú ý, ngân sách được phân bổ tối đa ba lần mỗi năm, trong đó lần cấp đầu tiên phải đạt ít nhất 50% tổng kinh phí kế hoạch và hoàn tất trước ngày 31/12 của năm trước. Các đợt cấp tiếp theo căn cứ vào tiến độ giải ngân, với thời hạn cuối không muộn hơn ngày 1/9 hằng năm.
Cơ chế chi quản lý cũng được thiết kế theo hướng linh hoạt, áp dụng tỷ lệ từ 5% đến 7% tổng kinh phí tài trợ theo phương thức lũy tiến. Cụ thể, mức 7% áp dụng cho quy mô dưới 3.000 tỷ đồng; 6% cho phần từ 3.000 đến 5.000 tỷ đồng; và 5% cho phần vượt trên 5.000 tỷ đồng. Ngoài ra, Quỹ còn có thể huy động các nguồn ngoài ngân sách như tài trợ, viện trợ, đóng góp tự nguyện hay thu từ hợp tác và lãi tiền gửi, với yêu cầu quản lý minh bạch và sử dụng đúng mục đích.
Điểm đột phá lớn nhất của Nghị định nằm ở cơ chế xử lý rủi ro tài chính. Thay vì áp dụng cách tiếp cận cứng nhắc, quy định mới cho phép miễn trách nhiệm hành chính và dân sự đối với các tổ chức, cá nhân nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình, không có gian lận hay vi phạm pháp luật, dù kết quả thực hiện không đạt như kỳ vọng. Nguyên tắc này cũng áp dụng với cả các đơn vị phê duyệt và quản lý nhiệm vụ.
Các tình huống rủi ro được xác định khá rộng, bao gồm việc nhiệm vụ không đạt mục tiêu dù thực hiện đúng quy trình, thiệt hại tài sản do yếu tố bất khả kháng, hoặc trường hợp tổ chức thực hiện mất năng lực hoạt động. Trong những trường hợp này, NATIF có thể điều chỉnh nội dung, tiến độ hoặc chấm dứt hỗ trợ và tiến hành quyết toán phần kinh phí đã sử dụng mà không áp dụng chế tài thu hồi.
Tuy vậy, cơ chế “nới lỏng” này không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Các tổ chức sử dụng vốn vẫn phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ giải trình, chịu sự thẩm định và xác minh theo quy định pháp luật. Đặc biệt, các trường hợp trùng lặp nguồn tài trợ từ ngân sách nhà nước sẽ bị xử lý nghiêm, bao gồm thu hồi kinh phí và xử phạt nếu vi phạm.
Một điểm đáng chú ý khác là Quỹ không hỗ trợ các nhiệm vụ đã nhận kinh phí từ nguồn ngân sách khác cho cùng nội dung. Tuy nhiên, với những tổ chức đáp ứng tiêu chí, NATIF có thể tài trợ hoặc đặt hàng không giới hạn số lượng nhiệm vụ, mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn lực cho doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu.
Với những thay đổi mang tính đột phá này, Nghị định 77/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho các ý tưởng đổi mới sáng tạo, nơi rủi ro được nhìn nhận như một phần tất yếu của quá trình phát triển, thay vì là rào cản cần né tránh.
