Trước yêu cầu triển khai đồng loạt các dự án đường sắt trọng điểm, việc chuyển đổi Tổng công ty Đường sắt Việt Nam sang mô hình Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam được xác định là nhiệm vụ cấp bách, nhằm đáp ứng kỳ vọng của Quốc hội, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ trong giai đoạn phát triển mới.
Tại Tờ trình số 91/TTr-BTC, Bộ Tài chính đã báo cáo Thủ tướng Phạm Minh Chính và Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc về phương án cơ cấu lại Tổng công ty Đường sắt Việt Nam thời kỳ 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035 theo định hướng hình thành tập đoàn kinh tế nhà nước. Đây là lần thứ ba trong vòng ba tháng, cơ quan này trình lãnh đạo Chính phủ nội dung liên quan đến tái cấu trúc doanh nghiệp đường sắt theo mô hình mới, cho thấy quyết tâm thúc đẩy tiến trình chuyển đổi.
Sự thay đổi mô hình tổ chức xuất phát từ hàng loạt nhiệm vụ lớn đã được giao. Tại Nghị quyết số 172/2024/QH15 ngày 30/11/2024, Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, đồng thời yêu cầu Tổng công ty Đường sắt Việt Nam tiếp nhận quản lý, bảo trì kết cấu hạ tầng và tổ chức vận hành, khai thác; huy động doanh nghiệp đầu tư phương tiện; tiếp tục tái cơ cấu để bảo đảm quản lý thống nhất, hiện đại và hiệu quả, đồng thời tham gia phát triển công nghiệp đường sắt. Tiếp đó, Nghị quyết số 187/2025/QH15 ngày 19/2/2025 về tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cũng giao doanh nghiệp này nhiệm vụ tương tự đối với các tuyến mới.
Ở cấp điều hành, Nghị quyết số 106/NQ-CP ngày 23/4/2025 của Chính phủ yêu cầu tái cơ cấu Tổng công ty Đường sắt Việt Nam để tham gia toàn bộ quá trình triển khai dự án, từ chuẩn bị đầu tư đến tiếp nhận, quản lý, khai thác và bảo trì sau khi hoàn thành. Thông báo số 157/TB-VPCP ngày 5/4/2025 và Thông báo số 17/TB-VPCP ngày 9/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đề án tái cơ cấu theo mô hình tập đoàn, đồng thời giao doanh nghiệp làm cơ quan chủ quản Dự án Tổ hợp công nghiệp đường sắt.
Theo Bộ Tài chính, khối lượng công việc mới đòi hỏi sự thay đổi căn bản về vốn, nhân lực và mô hình quản trị. Định hướng này cũng phù hợp với Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, trong đó yêu cầu hình thành các tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, có vai trò dẫn dắt ở lĩnh vực then chốt như vận tải và logistics.
Trên cơ sở đó, việc thành lập Công ty mẹ - Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam được xem là giải pháp nhằm nâng tầm doanh nghiệp, tạo nền tảng quản trị hiện đại, ứng dụng nền tảng số và xây dựng hệ sinh thái đường sắt đồng bộ. Mô hình mới sẽ mở đường cho việc hình thành các đơn vị chuyên ngành như Tổng công ty Công nghiệp Đường sắt Việt Nam, Tổng công ty Kết cấu hạ tầng Đường sắt Việt Nam, Công ty TNHH MTV Điện khí hóa đường sắt Việt Nam, cùng các trung tâm nghiên cứu, công nghệ thông tin… Đây sẽ là lực lượng nòng cốt trong tiếp nhận, nội địa hóa và làm chủ công nghệ đường sắt.
Lộ trình thực hiện cũng được xác định rõ. Giai đoạn 2026-2027 sẽ hoàn tất thủ tục chuyển đổi, ban hành điều lệ tổ chức và điều chỉnh đăng ký kinh doanh. Đến ngày 31/12/2027 thành lập Tổng công ty Công nghiệp đường sắt Việt Nam; đến 31/12/2029 thành lập Công ty TNHH MTV Điện khí hóa đường sắt Việt Nam; và đến 31/12/2031 thành lập Tổng công ty Kết cấu hạ tầng đường sắt Việt Nam.
Song song với tổ chức bộ máy, vấn đề vốn điều lệ được tính toán theo Luật số 68/2025/QH15 và Nghị định số 366/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025. Riêng việc tiếp nhận tài sản từ ga Đà Lạt và đoạn tuyến Đà Lạt - Trại Mát có giá trị khoảng 50 tỷ đồng. Sau khi thành lập, vốn điều lệ dự kiến của Tập đoàn trong giai đoạn 2026-2030 là 32.406 tỷ đồng, tăng lên 49.783 tỷ đồng trong giai đoạn 2031-2035. Ngoài ra, doanh nghiệp sẽ xây dựng phương án tiếp nhận tài sản công từ 5 ga hiện hữu gồm Hải Phòng, Thanh Hóa, Vinh, Huế và Sài Gòn theo quy định pháp luật.
Theo đề xuất, Công ty mẹ - Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam sẽ hoạt động theo mô hình công ty TNHH một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của Công ty mẹ - Tổng công ty Đường sắt Việt Nam hiện nay. Việc chuyển đổi này được kỳ vọng tạo bước ngoặt về tổ chức và năng lực, giúp ngành đường sắt đủ sức đảm đương các dự án chiến lược, tiến tới làm chủ công nghệ và phát triển bền vững trong dài hạn.
