Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 71/2026/NĐ-CP, thiết lập khung xử phạt mới đối với các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, với mức phạt tiền tối đa lên tới 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức. Quy định này được đánh giá là bước đi mạnh nhằm tăng cường kỷ cương pháp lý, đảm bảo an toàn và an ninh trong một lĩnh vực đặc thù, tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Theo thông tin từ Bộ Khoa học và Công nghệ, Nghị định gồm 4 chương, 57 điều, bao quát toàn diện các nhóm hành vi vi phạm, từ thủ tục khai báo, cấp phép cho đến các quy định liên quan đến an toàn bức xạ, bảo vệ bức xạ, an ninh nguồn phóng xạ và vật liệu hạt nhân. Bên cạnh đó, các hoạt động liên quan đến nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng nghiên cứu, cũng như dịch vụ hỗ trợ ứng dụng năng lượng nguyên tử, chuyển đổi số và công tác thanh tra, kiểm tra đều được đưa vào phạm vi điều chỉnh.
Điểm đáng chú ý là Nghị định xác định rõ, mọi hành vi vi phạm trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện, nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, đều bị xử lý hành chính theo quy định. Tùy theo tính chất và mức độ, các đối tượng vi phạm có thể bị cảnh cáo hoặc phạt tiền, hai hình thức xử phạt chính được áp dụng.
Không dừng lại ở đó, cơ quan quản lý còn có thể áp dụng các biện pháp xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép tiến hành công việc bức xạ, giấy phép xây dựng nhà máy điện hạt nhân hoặc lò phản ứng nghiên cứu, đình chỉ hoạt động có thời hạn, tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, thậm chí trục xuất đối với trường hợp liên quan yếu tố nước ngoài. Những chế tài này nhằm tăng tính răn đe, đồng thời ngăn chặn nguy cơ mất an toàn trong quá trình vận hành và sử dụng các nguồn phóng xạ.
Nghị định cũng liệt kê cụ thể hàng loạt hành vi vi phạm phổ biến. Trong đó, các hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu chất phóng xạ hoặc nguồn phóng xạ khi chưa được cấp phép; sử dụng hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ, kể cả nguồn đã qua sử dụng, không đúng quy định đều thuộc diện bị xử phạt. Tương tự, việc vận chuyển các loại chất phóng xạ, chất thải phóng xạ hoặc tiến hành xử lý, chôn cất khi không có giấy phép hoặc giấy phép hết hiệu lực cũng sẽ bị xử lý nghiêm.
Không chỉ dừng lại ở các hoạt động cơ bản, quy định mới còn mở rộng phạm vi xử phạt đối với hoạt động thăm dò khoáng sản có yếu tố phóng xạ khi chưa được cấp phép. Các hành vi liên quan đến vận hành thiết bị chiếu xạ, đặc biệt là máy gia tốc, hoặc khai thác, chế biến khoáng sản có tính phóng xạ mà không có giấy phép cũng bị đưa vào diện kiểm soát chặt chẽ.
Bên cạnh đó, Nghị định đề cập đến các vi phạm trong chuỗi hoạt động liên quan đến vật liệu và nhiên liệu hạt nhân. Cụ thể, việc nhập khẩu, xuất khẩu vật liệu hạt nhân, thiết bị hạt nhân; vận chuyển, lưu giữ nhiên liệu hạt nhân, kể cả nhiên liệu đã qua sử dụng, nếu không tuân thủ quy định cấp phép đều bị xử phạt. Ngay cả các hoạt động quá cảnh lãnh thổ Việt Nam đối với các loại vật liệu này cũng nằm trong diện giám sát nghiêm ngặt.
Song song với các chế tài xử phạt, Nghị định cũng đặt ra nhiều biện pháp khắc phục hậu quả. Các tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị buộc thực hiện các giải pháp nhằm đảm bảo an toàn bức xạ, an ninh nguồn phóng xạ và an toàn hạt nhân theo đúng quy định. Trong một số trường hợp, cơ quan chức năng có thể yêu cầu tái xuất hoặc đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam các vật phẩm vi phạm như chất phóng xạ, vật liệu hạt nhân hoặc nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng.
Đáng lưu ý, với các hành vi gây ô nhiễm phóng xạ môi trường vượt ngưỡng cho phép, bên vi phạm không chỉ chịu xử phạt mà còn phải thực hiện các biện pháp khắc phục ô nhiễm, đảm bảo môi trường được phục hồi theo quy định pháp luật.
Nghị định 71/2026/NĐ-CP sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/5/2026, đồng thời bãi bỏ một số quy định trước đó liên quan đến xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Việc ban hành quy định mới được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời đảm bảo an toàn cho cộng đồng trong bối cảnh ứng dụng năng lượng nguyên tử ngày càng mở rộng.
