Hoàn thiện cơ chế thu hút vốn, tạo thuận lợi cho nhà đầu tư
Sáng 23/10, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư. Những nội dung được đề xuất sửa đổi tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách, nâng cao chất lượng dòng vốn đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc sửa đổi Luật nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương mới, nâng cao hiệu quả đầu tư, tăng cường liên kết với khu vực kinh tế trong nước, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số.
Một trong những định hướng quan trọng là xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, ổn định, nhất quán và phù hợp với thông lệ quốc tế. Việt Nam đặt mục tiêu đưa môi trường đầu tư vào nhóm 3 quốc gia dẫn đầu ASEAN và nhóm 30 nền kinh tế hàng đầu thế giới vào năm 2028. Cùng với cải thiện điều kiện kinh doanh, dự thảo cũng hướng đến đổi mới phương thức quản lý nhà nước, phân định rõ trách nhiệm giữa các cấp, tăng cường điều phối quốc gia, liên kết vùng và trách nhiệm giải trình.
Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, dự thảo Luật gồm 3 Điều, tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn, trong đó có việc điều chỉnh điều kiện tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài. Theo đề xuất, Chính phủ được quy định việc nới lỏng điều kiện đối với những ngành, nghề hạn chế tiếp cận thị trường, căn cứ tình hình kinh tế - xã hội và yêu cầu quản lý nhà nước.
Đối với các điều kiện thuộc thẩm quyền quy định của Quốc hội hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ phải báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi ban hành. Cách tiếp cận này hướng tới mở rộng cơ hội thu hút vốn đầu tư nước ngoài, đồng thời đặt ra yêu cầu cân đối giữa lợi ích phát triển kinh tế và nhiệm vụ quản lý.
Bên cạnh chính sách tiếp cận thị trường, dự thảo đề xuất điều chỉnh các hình thức ưu đãi, hỗ trợ nhằm khuyến khích những dự án có khả năng tạo giá trị gia tăng cao và đóng góp thiết thực cho nền kinh tế. Các nội dung hỗ trợ được mở rộng, bao gồm phát triển chuỗi cung ứng, sản xuất sản phẩm công nghệ cao, đầu tư tài sản cố định, hợp tác đào tạo và nghiên cứu khoa học.
Đáng chú ý, ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt được thiết kế theo hướng có thời hạn và gắn với trách nhiệm thực hiện cam kết của nhà đầu tư. Những nội dung cam kết bao gồm chuyển giao công nghệ, nghiên cứu và phát triển, đào tạo lao động Việt Nam, phát triển mạng lưới nhà cung ứng trong nước và thực hiện chuyển đổi xanh. Trường hợp không đáp ứng các điều kiện đã cam kết, nhà đầu tư có thể bị điều chỉnh hoặc thu hồi ưu đãi, hỗ trợ.
Nguồn lực hỗ trợ dự kiến được triển khai thông qua Quỹ hỗ trợ đầu tư, căn cứ vào chi phí hợp lệ thực tế phát sinh và trong phạm vi dự toán ngân sách nhà nước Trung ương được Quốc hội quyết định hằng năm. Dự thảo đồng thời đưa ra cơ chế khuyến khích đầu tư tại các khu công nghiệp sinh thái, trong đó tài sản cố định có thể được khấu hao nhanh với mức tối đa bằng hai lần mức khấu hao theo quy định. Thời hạn hoạt động của dự án đầu tư hạ tầng cũng được đề xuất kéo dài lên tối đa 70 năm.
Ở khía cạnh thủ tục, dự thảo mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục đầu tư đặc biệt đối với một số dự án thuộc ngành, lĩnh vực được ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt, kể cả những dự án triển khai ngoài các khu chức năng tập trung nếu đáp ứng điều kiện về đất đai. Việc điều chỉnh được kỳ vọng giúp rút ngắn quy trình thực hiện dự án, giảm chi phí tuân thủ và cải thiện khả năng tiếp cận cơ hội đầu tư.
Cùng với đó, Cổng một cửa đầu tư quốc gia được định hướng phát triển thành nền tảng số thống nhất, kết nối dữ liệu và từng bước triển khai toàn trình các thủ tục đầu tư trực tuyến. Việc số hóa quy trình không chỉ góp phần giảm thời gian xử lý hồ sơ mà còn tạo điều kiện nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động quản lý.
Dự thảo cũng phân định trách nhiệm quản lý nhà nước giữa các bộ. Theo đó, Bộ Tài chính thực hiện quản lý nhà nước về khu kinh tế, trong khi Bộ Công Thương chủ trì quản lý nhà nước về khu công nghiệp và khu chế xuất. Một số quy định liên quan đến thi hành án dân sự cũng được đề xuất sửa đổi, bổ sung để bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Cơ quan thẩm tra đề nghị kiểm soát chặt cơ chế ưu đãi
Báo cáo thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết đa số ý kiến trong Ủy ban nhất trí với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Đầu tư. Việc sửa đổi nhằm tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, định hướng của Đảng, nhất là Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và Kết luận số 18-KL/TW, đồng thời tháo gỡ những rào cản về thể chế, cơ chế và chính sách.
Dù cơ bản đồng tình với định hướng mở rộng khả năng tiếp cận thị trường của nhà đầu tư nước ngoài, cơ quan thẩm tra cho rằng việc giao Chính phủ quyết định nới lỏng các điều kiện được quy định trong luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và điều ước quốc tế cần được cân nhắc kỹ. Các quy định mới phải bảo đảm tính hợp pháp, thống nhất trong hệ thống pháp luật và phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Việc điều chỉnh điều kiện tiếp cận thị trường cũng cần có lộ trình phù hợp, đi kèm đánh giá tác động toàn diện, đặc biệt đối với các ngành, lĩnh vực nhạy cảm và những yêu cầu liên quan đến quốc phòng, an ninh.
Đối với Quỹ hỗ trợ đầu tư, đa số ý kiến Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục duy trì cơ chế để Chính phủ báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi ban hành quy định chi tiết về Quỹ. Theo cơ quan thẩm tra, yêu cầu này có ý nghĩa quan trọng trong giám sát việc quản lý, sử dụng nguồn lực tài chính quốc gia, nhất là khi Quỹ có quy mô lớn và phạm vi tác động rộng.
Một nội dung khác được nhấn mạnh là cần quy định rõ ngay trong Luật các nguyên tắc, tiêu chí xác định dự án được hưởng ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt. Những tiêu chí này cần phản ánh khả năng tạo tác động lan tỏa, thúc đẩy phát triển và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế. Đồng thời, cơ chế đánh giá kết quả thực hiện cam kết của nhà đầu tư cần được xác định cụ thể, tránh giao quá nhiều nội dung mang tính quyết định cho các văn bản dưới luật.
Với các dự án sử dụng khu vực biển, cơ quan thẩm tra đề nghị xác định rõ phạm vi, tiêu chí và nguyên tắc đối với những trường hợp không phải đấu giá, đấu thầu. Các quy định dẫn chiếu chung như “theo quy định của pháp luật” cần được hạn chế để tránh mở rộng ngoại lệ thiếu rõ ràng. Những nội dung này phải được rà soát đồng bộ với pháp luật về đất đai, đấu thầu và tài nguyên, môi trường biển và hải đảo.
Đối với thủ tục đầu tư đặc biệt, mối quan hệ giữa đăng ký đầu tư và các thủ tục thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất cần được làm rõ, nhất là trong trường hợp đất chưa được thu hồi. Việc rà soát các quy định liên quan cũng cần bảo đảm không phát sinh xung đột với pháp luật về đất đai.
Về quản lý dữ liệu, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ mối liên hệ giữa Cổng một cửa đầu tư quốc gia, Cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư và Hệ thống thông tin quốc gia về đầu tư. Trách nhiệm cập nhật, quản lý, kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu cần được phân định cụ thể, bảo đảm nhà đầu tư không phải kê khai lại những thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu của cơ quan nhà nước.
Ngoài ra, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ căn cứ sửa đổi một số quy định của Luật Thi hành án dân sự, trong đó có nội dung tổ chức văn phòng thi hành án dân sự theo loại hình doanh nghiệp và các quy định chuyển tiếp. Các điều khoản chuyển tiếp của dự thảo Luật Đầu tư cũng cần tiếp tục được rà soát nhằm tránh khoảng trống pháp lý, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư.
