Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế - xã hội, Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng Dự thảo Nghị định về Quỹ Phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Trí tuệ nhân tạo. Điểm nhấn đáng chú ý của đề xuất là việc hình thành một quỹ tài chính quy mô lớn, dự kiến lên tới 30.000 tỷ đồng, với kỳ vọng trở thành động lực thúc đẩy hệ sinh thái AI trong nước.
Theo dự thảo, quỹ này do Chính phủ thành lập, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận và thuộc nhóm quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ là cơ quan trực tiếp quản lý, điều hành. Nguồn lực của quỹ không chỉ đến từ ngân sách nhà nước mà còn có thể huy động thêm các khoản tài trợ, viện trợ và đóng góp hợp pháp từ tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, qua đó tạo nền tảng tài chính đa dạng phục vụ các mục tiêu dài hạn.
Một trong những định hướng lớn của quỹ là tập trung đầu tư vào phát triển hạ tầng trí tuệ nhân tạo mang tính chiến lược. Đây là các dự án không nhằm mục tiêu sinh lời mà phục vụ lợi ích công cộng, bao gồm năng lực tính toán, dữ liệu, nền tảng và các mô hình AI dùng chung. Đáng chú ý, các hoạt động đầu tư này sẽ không áp dụng quy trình của pháp luật về đầu tư công mà vận hành theo cơ chế riêng, linh hoạt hơn. Nhà nước cũng chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong quá trình triển khai, miễn là tuân thủ đầy đủ các quy định liên quan.
Song song với đầu tư hạ tầng, quỹ còn triển khai các chương trình tài trợ và hỗ trợ nhằm thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI. Đối với các nhiệm vụ nghiên cứu, trọng tâm là làm chủ công nghệ lõi, bao gồm phát triển mô hình AI, xử lý dữ liệu và ngôn ngữ, công nghệ huấn luyện và triển khai, cũng như các lĩnh vực phần cứng như vi mạch bán dẫn và công nghệ tính toán. Ngoài ra, các giải pháp đảm bảo an toàn, quản trị rủi ro và phát triển nền tảng mã nguồn mở cũng được đặc biệt khuyến khích nhằm xây dựng hệ sinh thái AI nội địa bền vững.
Về cơ chế tài chính, quỹ có thể tài trợ tối đa 70% tổng kinh phí của một nhiệm vụ và hỗ trợ tối đa 50%, tùy thuộc vào tính chất và quy mô cụ thể. Trong những trường hợp đặc biệt, mức hỗ trợ có thể được điều chỉnh theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Các khoản hỗ trợ tập trung vào nhiều hạng mục thiết yếu như chi phí tiếp cận hạ tầng tính toán, dữ liệu, môi trường thử nghiệm; chi phí đánh giá, kiểm thử, đảm bảo chất lượng; tư vấn kỹ thuật, pháp lý; cũng như hoàn thiện sản phẩm và tham gia thị trường.
Để đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn, quỹ sẽ thực hiện cơ chế đánh giá định kỳ hoặc đột xuất đối với từng nhiệm vụ. Việc cấp tiếp kinh phí, điều chỉnh hoặc chấm dứt nhiệm vụ sẽ dựa trên tiến độ thực hiện, kết quả đạt được và tình hình sử dụng nguồn lực. Khi kết thúc, các dự án sẽ được đánh giá toàn diện về mức độ hoàn thành mục tiêu, chất lượng sản phẩm cũng như khả năng ứng dụng thực tế và đóng góp cho đổi mới sáng tạo.
Về quy mô tài chính, ngân sách nhà nước dự kiến cấp cho quỹ tổng cộng 30.000 tỷ đồng, trong đó đợt đầu khoảng 1.000 tỷ đồng. Nguồn vốn này sẽ được phân bổ theo nhiều giai đoạn, phù hợp với khả năng cân đối ngân sách và nhu cầu triển khai nhiệm vụ. Đồng thời, quỹ được bảo đảm duy trì mức tối thiểu 1.000 tỷ đồng vào đầu mỗi năm tài chính để đảm bảo tính ổn định trong hoạt động.
Một điểm đáng chú ý khác là cơ chế tài chính đặc thù mà quỹ được áp dụng. Theo đó, việc phân bổ vốn có thể linh hoạt, không phụ thuộc vào niên độ ngân sách; các nhiệm vụ cấp bách được phép áp dụng thủ tục rút gọn; và cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát được đưa vào vận hành nhằm tăng tính chủ động. Ngoài ra, quỹ cũng có thể sử dụng nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi để gửi ngân hàng, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.
Chi phí hoạt động của quỹ bao gồm chi đầu tư, tài trợ, hỗ trợ và chi quản lý. Trong đó, chi quản lý được xác định theo tỷ lệ phần trăm trên tổng kinh phí giải ngân hằng năm, góp phần bảo đảm tính tự chủ tài chính. Để tăng cường minh bạch, quỹ có trách nhiệm báo cáo định kỳ về tình hình thu chi, công khai tài chính và có thể thuê kiểm toán độc lập nhằm giám sát việc sử dụng nguồn lực.
Với quy mô lớn và cơ chế vận hành linh hoạt, Quỹ Phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa sản phẩm AI, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ chiến lược này.
