Từ người lính trở về làng quất
Sinh năm 1968 trong một gia đình thuần nông có truyền thống trồng quất cảnh, ông Bùi Thế Mạnh sớm gắn bó với mảnh đất Tứ Liên – nơi được coi là “thủ phủ” quất cảnh của Hà Nội. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, năm 1989, ông trở về quê hương, bắt tay vào nghề trồng quất trong điều kiện vô cùng khó khăn.
Thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm, ông Mạnh tự mày mò chiết cành, học nghề từ thực tế. Đầu năm, ông đạp xe sang Văn Giang (Hưng Yên) mua cây giống về dâm cành, chăm sóc, tạo dáng. Những ngày giáp Tết, ông lại chở quất lên các chợ hoa Hàng Lược, Hoàng Hoa Thám, rong ruổi khắp các con phố Hà Nội để bán. Hành trình mưu sinh vất vả ấy đã tôi luyện cho ông sự kiên trì và tình yêu đặc biệt với cây quất.
Nhận ra rằng muốn làm nghề bền vững phải có tri thức, ông vừa làm vừa học và đến năm 2006 đã tốt nghiệp Trường Đại học Thương mại (hệ tại chức). Đây cũng là thời điểm ông bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về việc xây dựng thương hiệu quất cảnh mang tên mình.
Khoảng năm 2010, khi thị trường quất truyền thống rơi vào tình trạng “nhà nhà trồng quất”, hiệu quả kinh tế giảm sút, ông Mạnh quyết định tìm hướng đi mới: trồng quất bonsai. Ban đầu chỉ là vài chục cây thử nghiệm, rồi tăng dần lên hàng trăm cây.
Những năm đầu, do chưa nắm hết đặc tính của cây, vườn quất bonsai chết hơn một nửa. Có thời điểm ông “mất ăn, mất ngủ”, ngày nào cũng lụi cụi ngoài vườn từ sáng sớm đến tối muộn để nghiên cứu, rút kinh nghiệm. “Quất thân mềm nhưng quả sai và nặng, trồng trong chậu rất dễ gãy cành. Người trồng phải uốn dáng thật khéo, chỉ dùng thép nhỏ, thả dáng tự nhiên, không gò ép thì cây mới phát triển bền”, ông Mạnh chia sẻ.
Thổi hồn nghệ thuật vào cây quất
Điểm khác biệt lớn nhất của quất bonsai Thế Mạnh là sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật nông nghiệp và tư duy nghệ thuật. Những thế quất như Ngũ phúc, Tam đa, Tứ quý, Kim long, Cá chép hóa Rồng, Lưỡng long chầu nguyệt… hay các lọ quất treo tường độc đáo đã tạo dấu ấn riêng, thu hút giới chơi cây cảnh sành sỏi. Giá mỗi tác phẩm dao động từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng.
Mỗi năm, ông Mạnh đều sáng tạo thêm những mẫu mới, gắn với yếu tố phong thủy và văn hóa. Năm 2018, tác phẩm quất bonsai “Kim long bạch mã” – lấy cảm hứng từ hình tượng rồng vàng hóa ngựa trắng trong Tây du ký – được đánh giá là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, kết tinh từ 8 năm tạo dáng. Năm 2019, nhân năm Kỷ Hợi, ông cho ra đời sản phẩm “Heo vàng cõng quất”, sử dụng lợn đất nung đặt từ làng gốm Bát Tràng, tạo sự mới lạ và gần gũi.
Dù là người tiên phong đưa quất bonsai ra thị trường, nghệ nhân Bùi Thế Mạnh chưa bao giờ chạy theo số lượng. Mỗi năm, vườn quất của gia đình ông chỉ duy trì khoảng 400–500 cây. “Tôi quan niệm trồng ít nhưng phải thật đẹp. Cây phải đạt được sự hài hòa, bản thân mình thấy ưng ý rồi mới đem bán”, ông nói.
Không giống quất truyền thống trồng trực tiếp dưới đất, quất bonsai được trồng trong các bình gốm, sứ nhỏ gọn, cao khoảng 20–50 cm nhưng vẫn đủ hoa, lá, quả. Nhờ kích thước nhỏ, dễ vận chuyển, quất bonsai rất phù hợp với không gian hẹp như chung cư, khu tập thể – một xu hướng tất yếu của đô thị Hà Nội.
Theo ông Mạnh, để có một chậu quất bonsai đẹp đúng dịp Tết, người trồng phải chăm sóc ít nhất 3–5 năm, từ khâu chiết cành, tạo dáng đến đón quả, bón phân đều phải chính xác. “Chỉ cần sai một công đoạn là cây bị phá thế”, ông nói.
Nhờ sự đổi mới trong tư duy làm nghề của những nghệ nhân như Bùi Thế Mạnh, làng quất Tứ Liên những năm gần đây trở thành điểm đến hấp dẫn của du khách, đặc biệt là khách quốc tế. Mỗi năm, hàng nghìn lượt khách tới tham quan, trải nghiệm và ngạc nhiên trước sự đa dạng, sáng tạo của quất cảnh nơi đây.
Ông Mạnh cho biết, làng nghề đang hướng tới việc liên kết với các công ty du lịch, xây dựng tour tham quan làng quất, kết hợp đạp xe trải nghiệm, đồng thời chú trọng các tiêu chí vệ sinh môi trường để tạo ấn tượng đẹp với du khách.
Với nghệ nhân Bùi Thế Mạnh, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở thu nhập bạc triệu từ mỗi cây quất bonsai, mà ở việc mang cái đẹp đến cho cộng đồng. “Hạnh phúc nhất là khi người khác hiểu và trân trọng công sức mình bỏ ra. Được góp một phần nhỏ để điểm tô ngôi nhà của mỗi gia đình dịp Tết chính là niềm vui lớn nhất của tôi”, ông bộc bạch.
Giữa sự chuyển mình của nông nghiệp đô thị, câu chuyện của nghệ nhân “bàn tay vàng” Bùi Thế Mạnh không chỉ là hành trình làm giàu từ cây quất, mà còn là minh chứng cho giá trị của tri thức, sáng tạo và tình yêu bền bỉ với làng nghề truyền thống./.
