Danh sách cử tri là căn cứ quan trọng để bảo đảm quyền bầu cử của công dân trong các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định rõ một số trường hợp không được ghi tên hoặc phải xóa tên khỏi danh sách này nhằm bảo đảm tính chính xác, minh bạch và đúng đối tượng tham gia bầu cử. Những quy định này được nêu cụ thể tại Điều 30 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, cùng với Điều 10 Thông tư số 21/2025/TT-BNV.
Theo quy định hiện hành, có bốn trường hợp không được đưa vào danh sách cử tri. Trước hết là những người đang bị tước quyền bầu cử theo bản án hoặc quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Đây là biện pháp pháp lý nhằm hạn chế quyền công dân đối với các trường hợp vi phạm pháp luật nghiêm trọng và đã được cơ quan có thẩm quyền phán quyết.
Bên cạnh đó, người đã bị kết án tử hình và đang trong thời gian chờ thi hành án cũng không được ghi tên trong danh sách cử tri. Tương tự, những người đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo cũng không có quyền tham gia bầu cử trong thời gian thi hành án. Ngoài ra, người bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự cũng thuộc diện không được đưa vào danh sách cử tri theo quy định của pháp luật.
Trong thực tế quản lý cư trú, cũng có những trường hợp công dân đã đăng ký thường trú tại một địa phương nhưng lại đi làm ăn, sinh sống ở nơi khác hoặc ra nước ngoài trong thời gian dài. Nếu những người này đã thực hiện thủ tục thay đổi thông tin cư trú hoặc khai báo tạm vắng theo quy định thì được xác định là không còn thường trú tại địa phương. Khi đó, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi công dân đăng ký thường trú sẽ không ghi tên họ vào danh sách cử tri của địa phương.
Đối với những người mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác khiến họ không còn khả năng nhận thức và làm chủ hành vi nhưng chưa được Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự do chưa có điều kiện khám và xác nhận của cơ sở y tế có thẩm quyền, pháp luật cũng có quy định xử lý cụ thể. Nếu gia đình hoặc người giám hộ có cam kết kèm theo xác nhận của chính quyền địa phương thì những trường hợp này vẫn được xem là người mất năng lực hành vi dân sự và không được ghi tên trong danh sách cử tri.
Một trường hợp khác cũng không được ghi tên là người di cư tự do đang sinh sống thực tế trên địa bàn nhưng không có giấy tờ, tài liệu chứng minh quốc tịch Việt Nam theo quy định của Luật Quốc tịch Việt Nam. Quy định này nhằm bảo đảm chỉ những công dân Việt Nam hợp pháp mới được tham gia bầu cử.
Ngoài các trường hợp không được ghi tên ban đầu, Luật Bầu cử cũng quy định những tình huống phải xóa tên khỏi danh sách cử tri. Trong khoảng thời gian từ khi danh sách cử tri được niêm yết đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ, nếu công dân thay đổi nơi thường trú ra ngoài đơn vị hành chính cấp xã nơi đã đăng ký thì sẽ bị xóa tên khỏi danh sách cử tri tại địa phương cũ. Điều này nhằm tránh tình trạng một người có tên trong danh sách cử tri ở nhiều địa phương khác nhau.
Tương tự, trường hợp cử tri chuyển đến tạm trú tại địa phương khác và có nguyện vọng tham gia bầu cử tại nơi tạm trú mới cũng sẽ được xóa tên khỏi danh sách cử tri ở nơi cư trú trước đó. Việc điều chỉnh này giúp bảo đảm quyền bầu cử của công dân được thực hiện đúng nơi họ đang sinh sống thực tế.
Một số trường hợp đặc thù cũng được pháp luật quy định cụ thể. Chẳng hạn, cử tri đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc, nếu được trả tự do hoặc đã hết thời hạn chấp hành trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ thì sẽ bị xóa tên khỏi danh sách cử tri tại nơi đặt cơ sở giam giữ hoặc giáo dục đó.
Ngoài ra, nếu một người đã có tên trong danh sách cử tri nhưng đến thời điểm bắt đầu bỏ phiếu lại bị Tòa án tước quyền bầu cử, phải thi hành hình phạt tù hoặc bị xác định mất năng lực hành vi dân sự thì Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm xóa tên người đó khỏi danh sách và thu hồi thẻ cử tri đã cấp.
Trong trường hợp cử tri phải đi đến địa phương khác và không thể tham gia bỏ phiếu tại nơi đã đăng ký, họ có quyền đề nghị Ủy ban nhân dân cấp xã nơi mình có tên trong danh sách cử tri cấp giấy chứng nhận để tham gia bỏ phiếu ở địa điểm khác. Sau khi giấy chứng nhận được cấp, Công an cấp xã sẽ cập nhật hệ thống phần mềm, loại tên cử tri khỏi danh sách tại khu vực bỏ phiếu ban đầu với lý do “bỏ phiếu ở nơi khác”.
Những quy định trên nhằm bảo đảm việc lập và quản lý danh sách cử tri được thực hiện chặt chẽ, đúng pháp luật, đồng thời tạo điều kiện để mọi công dân đủ điều kiện đều có thể thực hiện quyền bầu cử của mình một cách thuận lợi và minh bạch.
