Trong quá trình cơ quan thuế triển khai kế hoạch kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất, không ít hộ kinh doanh vẫn giữ tâm lý e dè, thậm chí tìm cách trì hoãn làm việc. Có trường hợp chậm cung cấp sổ sách, hồ sơ theo yêu cầu; có trường hợp lấy lý do bận buôn bán để không tiếp đoàn kiểm tra; thậm chí không ký biên bản hoặc không cử người đại diện làm việc. Nhiều người cho rằng đây chỉ là vấn đề thái độ hợp tác, chưa đến mức bị xử lý vi phạm. Tuy nhiên, quy định pháp luật hiện hành lại nhìn nhận hành vi này theo một cách hoàn toàn khác.
Theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP, hành vi không hợp tác trong quá trình kiểm tra thuế bị xác định là vi phạm hành chính độc lập. Mức xử phạt tiền áp dụng đối với hộ kinh doanh dao động từ 3-5 triệu đồng nếu rơi vào một trong các trường hợp như không cung cấp hoặc cung cấp không đầy đủ hồ sơ, tài liệu, chứng từ theo yêu cầu; cố tình kéo dài thời gian làm việc mà không có lý do chính đáng; không cử người làm việc, không ký biên bản kiểm tra theo quy định; hoặc không chấp hành quyết định kiểm tra thuế đúng thời hạn.
Điểm đáng lưu ý là mức phạt từ 3-5 triệu đồng này không phụ thuộc vào việc cơ quan thuế có phát hiện sai phạm về số thuế phải nộp hay không. Nói cách khác, chỉ riêng hành vi thiếu hợp tác cũng đủ căn cứ để xử phạt, kể cả khi chưa xác định có hành vi kê khai sai hay trốn thuế. Đây là chi tiết mà nhiều hộ kinh doanh thường bỏ qua khi đánh giá rủi ro pháp lý.
Trên thực tế, không ít người nhầm lẫn giữa việc “không hợp tác” và việc “không cung cấp được hồ sơ”. Về bản chất pháp lý, hai hành vi này hoàn toàn khác nhau. Không hợp tác thể hiện yếu tố chủ quan của người nộp thuế, chẳng hạn né tránh làm việc, cố tình không thực hiện yêu cầu của đoàn kiểm tra.
Trong khi đó, việc không cung cấp được hồ sơ có thể xuất phát từ nguyên nhân khách quan như mất mát, hư hỏng dữ liệu. Dù vậy, nếu hộ kinh doanh không đảm bảo nghĩa vụ lưu trữ theo quy định thì vẫn có nguy cơ bị xử lý tùy mức độ vi phạm. Sự nhầm lẫn giữa hai tình huống khiến nhiều người đánh giá thấp hậu quả pháp lý mà mình có thể phải đối mặt.
Ngoài khoản phạt trực tiếp 3-5 triệu đồng, hệ quả của việc không hợp tác còn có thể kéo dài và phức tạp hơn. Hành vi này không mặc nhiên bị coi là trốn thuế, nhưng thường khiến quá trình kiểm tra bị kéo dài, buộc cơ quan quản lý phải căn cứ vào dữ liệu sẵn có để xác định lại nghĩa vụ thuế. Trong bối cảnh quản lý thuế ngày càng dựa trên dữ liệu điện tử, hóa đơn và phân tích rủi ro, việc thiếu phối hợp có thể khiến hộ kinh doanh rơi vào thế bất lợi.
Nếu qua kiểm tra phát hiện kê khai thiếu doanh thu hoặc sai sót trong nghĩa vụ thuế, hậu quả tài chính sẽ không dừng lại ở mức phạt hành chính nêu trên. Hộ kinh doanh có thể bị truy thu phần thuế còn thiếu; đồng thời bị phạt 20% số thuế kê khai thiếu theo quy định của Luật Quản lý thuế 2025; chưa kể khoản tiền chậm nộp tính theo thời gian chậm thực hiện nghĩa vụ. Khi cộng dồn các khoản này, số tiền phải nộp có thể lớn hơn nhiều so với mức phạt 3-5 triệu đồng ban đầu.
Trong bối cảnh cơ quan thuế tăng cường kiểm tra dựa trên phân tích rủi ro và dữ liệu số, việc hợp tác không còn là lựa chọn mang tính thiện chí mà là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc. Chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, sổ sách, dữ liệu hóa đơn; bố trí người làm việc đúng thời gian; thực hiện ký xác nhận biên bản theo quy định là những yêu cầu cơ bản nhưng có ý nghĩa quyết định trong việc hạn chế rủi ro.
Rõ ràng, với mức xử phạt từ 3-5 triệu đồng cho hành vi không hợp tác khi kiểm tra thuế, thiệt hại hoàn toàn có thể xảy ra chỉ vì sự chủ quan hoặc thiếu hiểu biết. Chủ động tuân thủ và phối hợp đúng quy định không chỉ giúp hộ kinh doanh tránh khoản phạt trực tiếp mà còn giảm nguy cơ phát sinh các nghĩa vụ tài chính lớn hơn trong quá trình kiểm tra, thanh tra thuế.
