Hơn mười năm qua, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tăng trưởng với tốc độ hiếm có, tiến gần mốc 1.000 tỷ USD. Đằng sau bước nhảy vọt ấy không chỉ là động lực từ hội nhập quốc tế hay sự lớn mạnh của cộng đồng doanh nghiệp, mà còn đến từ một thay đổi mang tính nền tảng: chuyển đổi số trong quản lý hải quan.
Trước năm 2014, hoạt động thông quan vẫn nặng về thủ công. Hồ sơ giấy, quy trình phân tán và sự phụ thuộc lớn vào con người khiến doanh nghiệp phải đi lại nhiều lần, chờ đợi kiểm tra, ký duyệt. Thời gian thông quan kéo dài kéo theo chi phí lưu kho, bãi tăng cao, trong khi tính minh bạch chưa đáp ứng kỳ vọng của doanh nghiệp. Trong giai đoạn 2003-2013, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt khoảng 1.492 tỷ USD, phản ánh quy mô thương mại còn khiêm tốn và năng lực cạnh tranh chịu nhiều rào cản từ thủ tục hành chính.
Bước ngoặt xuất hiện khi Việt Nam đẩy mạnh hội nhập, ký kết hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Áp lực phải cải cách thủ tục, rút ngắn thời gian thông quan trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Trong bối cảnh đó, ngành hải quan xác định chuyển đổi số không chỉ là giải pháp cải tiến kỹ thuật, mà là điều kiện sống còn để bắt nhịp chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ năm 2014, thủ tục hải quan điện tử và hệ thống thông quan tự động được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Đến nay, hầu hết các khâu nghiệp vụ đã được tự động hóa, với gần như toàn bộ doanh nghiệp xuất nhập khẩu tham gia. Đối với luồng hàng xanh chiếm tỷ trọng lớn, thời gian thông quan chỉ còn tính bằng giây. Doanh nghiệp có thể khai báo, theo dõi và hoàn tất thủ tục mọi lúc, không còn phụ thuộc vào giờ hành chính hay sự hiện diện trực tiếp tại cơ quan hải quan.
Cùng với đó, thanh toán thuế xuất nhập khẩu điện tử được mở rộng mạnh mẽ. Phần lớn số thu ngân sách của ngành hải quan hiện nay được thực hiện qua các ngân hàng thương mại và cổng thanh toán điện tử 24/7. Điều này giúp doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ tài chính nhanh chóng, chính xác, qua đó rút ngắn thêm thời gian thông quan và giảm áp lực vốn lưu động.
Hiệu quả của chuyển đổi số thể hiện rõ nhất qua những con số. Trong giai đoạn 2014-2024, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt 5.817 tỷ USD, tăng gần 290% so với mười năm trước đó. Quy mô thương mại tiếp tục mở rộng trong những năm gần đây, từ hơn 680 tỷ USD năm 2023 lên gần 784 tỷ USD năm 2024 và cán mốc khoảng 900 tỷ USD vào cuối năm 2025. Mỗi giờ được rút ngắn trong khâu thông quan, với khối lượng hàng hóa trị giá hàng trăm tỷ USD mỗi năm, đều mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho doanh nghiệp và nền kinh tế.
Không chỉ dừng ở tốc độ, chuyển đổi số còn góp phần thay đổi cách thức quản lý theo hướng minh bạch và dựa trên dữ liệu. Hồ sơ, chứng từ được số hóa và lưu trữ điện tử giúp việc truy xuất, kiểm soát thuận tiện hơn. Việc giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức hải quan cũng góp phần hạn chế tiêu cực, tạo dựng niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp. Thống kê cho thấy thời gian thông quan hàng xuất khẩu đã giảm hơn 2 giờ, còn hàng nhập khẩu giảm gần 5 giờ trong giai đoạn 2020-2023, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất, kinh doanh.
Song hành với đó là cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN, kết nối hàng trăm thủ tục hành chính của nhiều bộ, ngành, giảm đáng kể sự chồng chéo. Việt Nam cũng đi đầu trong khu vực về trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử với các nước ASEAN, giúp doanh nghiệp nhanh chóng tiếp cận ưu đãi thuế quan từ các FTA.
Theo chiến lược phát triển đến năm 2030, ngành hải quan đặt mục tiêu hoàn thành cơ bản hải quan số vào năm 2026, tiến tới vận hành hệ thống chính thức từ giữa năm 2027 và xây dựng hải quan thông minh vào năm 2030. Trọng tâm của giai đoạn tới là phát triển hạ tầng công nghệ thông tin tổng thể, ứng dụng điện toán đám mây, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật để tăng cường quản lý rủi ro, giám sát tự động và giảm tối đa can thiệp thủ công.
Từ một “điểm nghẽn” của thương mại, hải quan đang dần trở thành đòn bẩy cho xuất nhập khẩu và năng lực cạnh tranh quốc gia. Với lộ trình rõ ràng và quyết tâm cải cách, chuyển đổi số được kỳ vọng sẽ tiếp tục tạo nền tảng vững chắc để thương mại Việt Nam duy trì quy mô hàng trăm tỷ USD mỗi năm và chinh phục những cột mốc cao hơn trong thập niên tới.
