Doanh nghiệp tự quyết giá nhưng phải kê khai và giải trình
Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, cho biết dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu đã được xây dựng trong khoảng hai năm. Đây là chính sách có tác động sâu rộng đến đời sống người dân, hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như nhiều lĩnh vực của xã hội.
Theo bà Hiền, dự thảo đã 4 lần được lấy ý kiến thành viên Chính phủ. Hiện Bộ Công Thương tiếp tục thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, lấy ý kiến các đối tượng liên quan để tiếp tục hoàn thiện trước khi trình Chính phủ.
Về công cụ kiểm soát, giám sát quá trình hình thành giá xăng dầu, bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết mục tiêu xuyên suốt trong quá trình xây dựng dự thảo là để giá xăng dầu vận hành sát hơn với cơ chế thị trường nhưng vẫn có sự quản lý của Nhà nước.
Theo định hướng của dự thảo, doanh nghiệp sẽ được trao quyền quyết định giá và tự tính toán giá bán theo công thức do Nhà nước quy định.
Một trong những công cụ quan trọng để Nhà nước giám sát là yêu cầu doanh nghiệp kê khai các yếu tố cấu thành giá, đồng thời phải giải trình những biến động khi thay đổi giá với cơ quan quản lý nhà nước.
Việc kê khai này sẽ được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng và áp dụng trên phạm vi cả nước.
Theo bà Hiền, hệ thống dữ liệu sẽ được thiết kế với chức năng cảnh báo những yếu tố bất thường trong quá trình hình thành và điều chỉnh giá. Qua đó, các cơ quan quản lý nhà nước, trong đó có Bộ Công Thương và các Sở Công Thương, có thể theo dõi, kiểm tra và giám sát khi doanh nghiệp quyết định hoặc thay đổi giá bán.
“Hệ thống cảnh báo sẽ giúp các Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường kịp thời biết được những thương nhân có kê khai nhưng không giải trình được các yếu tố biến động làm tăng hoặc giảm giá. Đây là công cụ xuyên suốt trong quá trình chúng tôi xây dựng dự thảo”, bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết.
Đối với tần suất và biên độ thay đổi giá, bà Hiền cho rằng mỗi lần doanh nghiệp điều chỉnh giá đều phải có căn cứ cụ thể.
Theo định hướng của dự thảo, Nhà nước sẽ không hoàn toàn điều hành giá như hiện nay mà doanh nghiệp sẽ căn cứ vào chi phí kinh doanh thực tế và các lô hàng mua bán thực tế để xác định giá. Doanh nghiệp có thể chủ động thay đổi giá phù hợp với hoạt động kinh doanh của mình, nhưng đồng thời phải thực hiện kê khai với cơ quan nhà nước.
Việc điều chỉnh giá vẫn phải dựa trên những yếu tố cụ thể. Chẳng hạn, doanh nghiệp phải giải trình được sự thay đổi của một trong các yếu tố hình thành giá như chi phí đầu vào, nguồn hàng hoặc chi phí định mức.
Bên cạnh đó, trong các yếu tố hình thành giá, Nhà nước vẫn quy định một yếu tố chi phí định mức để doanh nghiệp đưa vào công thức tính giá. Trong trường hợp Nhà nước thực hiện các biện pháp bình ổn giá xăng dầu, doanh nghiệp cũng phải căn cứ vào những biện pháp này để điều chỉnh giá.
“Đây là những công cụ và nguyên tắc chúng tôi đang thiết kế để quản lý giá xăng dầu trong trường hợp doanh nghiệp được quyền quyết định giá”, bà Hiền nói.
Bà Hiền cũng cho rằng không thể xây dựng cơ chế quản lý theo hướng cứng nhắc rằng doanh nghiệp mua giá cao thì bắt buộc phải bán giá cao, mua giá thấp thì phải bán giá thấp.
Điều này đặc biệt khó đối với mặt hàng xăng dầu do đặc thù lưu trữ hàng hóa trong cùng một hệ thống kho. Một lô hàng nhập về có thể chưa bán hết thì doanh nghiệp đã tiếp tục nhập một lô hàng mới với mức giá khác. Vì vậy, rất khó xác định giá bán phải vận động tương ứng với từng lô hàng cụ thể trong toàn bộ thời gian doanh nghiệp nắm giữ hàng hóa.
“Việc quy định giá cần tiếp cận theo hướng thị trường hơn. Doanh nghiệp phải chủ động và chịu trách nhiệm với quyết định giá của mình, đồng thời tuân thủ các nguyên tắc minh bạch, bám sát thị trường và bảo đảm cạnh tranh”, bà Hiền nói.
Theo Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, mục tiêu trong điều hành giá là bảo đảm giá bán của doanh nghiệp bám sát tín hiệu thị trường. Tuy nhiên, mục tiêu cao nhất vẫn là bảo đảm nguồn cung và an ninh năng lượng.
Nâng điều kiện thương nhân đầu mối, tăng cạnh tranh về giá
Một nội dung đáng chú ý khác trong dự thảo là đề xuất nâng mức tổng nguồn xăng dầu tối thiểu lên 300.000 m³/năm đối với thương nhân đầu mối.
Bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết đề xuất này xuất phát từ chủ trương chung của Chính phủ về tái cơ cấu hệ thống thương nhân đầu mối, đồng thời nâng cao năng lực của các thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu khi tham gia thị trường.
Theo bà Hiền, trước đây mức tổng nguồn tối thiểu hằng năm được phân giao cho doanh nghiệp dựa trên kết quả thực hiện của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cách thức này chưa thể hiện rõ năng lực thực sự của thương nhân đầu mối, bởi có những doanh nghiệp thực hiện tổng nguồn ở mức rất thấp.
Trong khi đó, yêu cầu đặt ra là thương nhân đầu mối phải có đủ năng lực cung ứng hàng hóa, qua đó góp phần bảo đảm nguồn cung và an ninh năng lượng quốc gia.
Vì vậy, dự thảo Nghị định nâng điều kiện đối với thương nhân đầu mối, theo đó doanh nghiệp phải đáp ứng tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/năm.
Theo bà Hiền, với mức này, tại thời điểm hiện nay, hơn một nửa số thương nhân đầu mối đã đáp ứng được điều kiện. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc những doanh nghiệp chưa đạt mức 300.000 m³/năm sẽ ngay lập tức bị loại khỏi thị trường.
Dự thảo quy định lộ trình thực hiện trong hai năm và bắt đầu áp dụng từ năm 2027. Trong khoảng thời gian này, những doanh nghiệp vẫn có nhu cầu tham gia thị trường có thể tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng hệ thống và hoạt động phân phối xăng dầu để đáp ứng các điều kiện mới.
Liên quan đến lo ngại thương nhân đầu mối có thể chi phối giá bán, gây bất lợi cho doanh nghiệp bán lẻ, bà Hiền cho rằng dự thảo Nghị định không được thiết kế theo hướng chỉ thương nhân đầu mối mới có quyền quyết định giá.
Theo đó, bên cạnh thương nhân đầu mối, các thương nhân phân phối hoạt động độc lập cũng được quyết định giá. Như vậy, thị trường sẽ có sự cạnh tranh về giá giữa thương nhân đầu mối và các thương nhân phân phối độc lập.
Cùng với đó, dự thảo Nghị định được xây dựng theo hướng giảm tầng nấc trung gian trong hệ thống phân phối xăng dầu từ 3 xuống còn 2 tầng nấc.
Theo tính toán của cơ quan soạn thảo, với mô hình mới, nếu các doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi ngay theo quy định, có thể có hơn 10.500 thương nhân phân phối hoạt động theo mô hình mới và được quyền quyết định giá.
“Như vậy, thị trường sẽ có sự cạnh tranh rất mạnh. Trong bối cảnh đó, thương nhân đầu mối cũng phải cạnh tranh với các thương nhân phân phối, đặc biệt tại những địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi các thương nhân phân phối có lợi thế hoạt động tại chỗ. Với thiết kế của dự thảo Nghị định hiện nay, khó có thể xảy ra việc thương nhân đầu mối chi phối hoàn toàn giá”, bà Hiền nhận định.
Trước lo ngại các doanh nghiệp có thể bắt tay, thông đồng để nâng giá, bà Hiền cho biết trong quá trình hoàn thiện dự thảo, cơ quan soạn thảo đã tiếp thu các ý kiến gửi về.
Trên cơ sở đó, dự thảo đã được bổ sung các quy định về xử lý hành vi thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo pháp luật về cạnh tranh.
Đây là một trong những nội dung được cơ quan soạn thảo tiếp thu, bổ sung trong quá trình hoàn thiện dự thảo Nghị định để sớm trình Chính phủ.
Như vậy, theo định hướng của dự thảo, doanh nghiệp sẽ được trao quyền chủ động hơn trong việc quyết định giá xăng dầu, nhưng quyền tự quyết này đi kèm với yêu cầu minh bạch, kê khai và giải trình các yếu tố cấu thành giá. Cơ chế quản lý được xây dựng theo hướng để giá vận hành sát tín hiệu thị trường, đồng thời Nhà nước tiếp tục sử dụng các công cụ giám sát nhằm bảo đảm cạnh tranh, nguồn cung và an ninh năng lượng.
