Để hồn Lễ ăn cơm mới mãi ngân vang

Sáng 26/9, tại nhà dài Bảo tàng Đắk Lắk, Trung tâm Văn hóa - Du lịch tỉnh tổ chức trình diễn không gian văn hóa cồng chiêng với chủ đề “Khát vọng ấm no”, tái hiện Lễ ăn cơm mới của đồng bào Êđê, qua đó giới thiệu một nghi lễ nông nghiệp truyền thống gắn với đời sống sản xuất, tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng của cư dân bản địa Tây Nguyên.

Trong không gian nhà dài, giữa âm thanh trầm hùng của những bộ chiêng và sắc màu văn hóa Êđê, nghi lễ ăn cơm mới được các nghệ nhân xã Cuôr Đăng tái hiện với nhiều nghi thức đặc trưng. Đây không chỉ là dịp mừng thành quả sau một vụ mùa mà còn thể hiện cách ứng xử của cộng đồng với thiên nhiên, đất trời, các đấng thần linh theo quan niệm truyền thống.

Từ hạt lúa mới đến lời tri ân đất trời

Với người Êđê, cây lúa từ lâu giữ vị trí quan trọng trong đời sống vật chất cũng như đời sống tinh thần. Bởi vậy, khi lúa mới được thu hoạch, đưa về kho cũng là thời điểm cộng đồng thực hiện những nghi thức để bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh, đồng thời cầu mong những điều tốt lành cho mùa vụ tiếp theo. Lễ ăn cơm mới thường được tổ chức trong khoảng từ tháng 9 đến tháng 11 hằng năm, tùy từng địa phương và điều kiện sản xuất, có nơi kéo dài đến tháng Giêng âm lịch. Thời điểm tổ chức nghi lễ cũng gắn với chu kỳ canh tác, thu hoạch lúa của cộng đồng.

Trong phần tái hiện tại Bảo tàng Đắk Lắk, thầy cúng cùng gia chủ lần lượt thực hiện các nghi thức truyền thống. Lời khấn gửi gắm sự biết ơn đối với các vị thần linh đã phù trợ cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng sinh trưởng; đồng thời cầu mong vụ mùa mới tiếp tục thuận lợi, gia đình khỏe mạnh, buôn làng bình an, cuộc sống ngày càng đủ đầy. Từ bếp lửa của ngôi nhà dài đến kho lúa, cầu thang và dàn chiêng, mỗi không gian đều được đưa vào nghi lễ bằng những cách thức riêng. Nghi thức vẩy rượu cần mang ý nghĩa chúc phúc được thực hiện trang trọng, tạo nên sự kết nối giữa con người với không gian sinh hoạt, sản xuất, những giá trị tinh thần mà cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Qua từng nghi thức, người xem có thể cảm nhận rõ quan niệm của người Êđê về mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên. Hạt lúa không chỉ là sản phẩm của lao động mà còn là kết quả của sự cộng hưởng giữa đất, nước, thời tiết, sức người và những giá trị tinh thần được cộng đồng gửi gắm.

Việc tái hiện nghi lễ trong không gian bảo tàng vì thế không đơn thuần là giới thiệu một phong tục truyền thống. Đây còn là dịp để làm rõ những giá trị văn hóa được hình thành từ đời sống sản xuất nông nghiệp, nơi mỗi mùa lúa đi qua đều để lại những dấu ấn trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Khi di sản sống trong không gian cộng đồng

Sau phần nghi lễ trang nghiêm, không khí trở nên rộn ràng khi gia chủ mời thầy cúng, bà con, họ hàng và khách quý cùng thưởng thức cơm mới. Những hạt gạo đầu mùa được nấu thành cơm, cùng với rượu cần tạo nên bữa vui mang đậm tinh thần cộng đồng. Trong văn hóa Êđê, việc cùng ăn, cùng uống và cùng nghe tiếng chiêng không chỉ đơn thuần là hoạt động sinh hoạt. Đó còn là cách kết nối con người, củng cố tình cảm cộng đồng và trao truyền những chuẩn mực ứng xử từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tiếng chiêng tiếp tục vang lên trong không gian nhà dài. Du khách được thưởng thức hòa tấu chiêng Knăh, điệu múa vỗ tay K’do Păh K’ngan drông tuê, diễn tấu Čing Kok; cùng với đó là nghi thức trao vòng đồng, mời rượu cần - những biểu hiện sinh động của văn hóa giao tiếp và lòng hiếu khách của người Êđê. Các ca khúc viết về Tây Nguyên như “Ơi M’Drak”, “Chim Kơ Tia”, “Em là cô gái Êđê”, “Rừng núi hát tình ca” và những làn điệu Ay ray mừng lúa mới cũng góp phần tạo nên không gian nghệ thuật giàu bản sắc. Tiếng hát hòa cùng tiếng chiêng, nhịp múa và không khí cộng đồng làm cho câu chuyện về mùa lúa mới được kể bằng nhiều hình thức khác nhau. Đối với hoạt động bảo tồn văn hóa truyền thống, việc để nghệ nhân trực tiếp thực hành và trình diễn có ý nghĩa quan trọng. Bởi di sản chỉ thực sự có sức sống khi được trao truyền, thực hành trong cộng đồng và được thế hệ trẻ tiếp nhận, hiểu đúng giá trị.

Thông qua chương trình “Khát vọng ấm no”, những nghi lễ, diễn xướng dân gian và âm nhạc truyền thống của người Êđê được đặt trong một không gian văn hóa gần gũi với đời sống. Người dân và du khách không chỉ được xem một chương trình biểu diễn mà còn có cơ hội tiếp cận những lớp nghĩa văn hóa phía sau tiếng chiêng, điệu múa, ché rượu cần và bữa cơm từ hạt lúa mới.

Việc tái hiện Lễ ăn cơm mới cũng góp phần khẳng định vai trò của nghệ nhân trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Những người đang nắm giữ tri thức dân gian chính là cầu nối đưa các giá trị truyền thống từ cộng đồng hôm qua đến đời sống hôm nay.

Trong dòng chảy phát triển của Đắk Lắk, những hoạt động như vậy góp phần tạo thêm không gian để văn hóa truyền thống hiện diện một cách tự nhiên, gắn với cộng đồng và đời sống đương đại. Từ một nghi lễ mừng mùa lúa mới, câu chuyện về khát vọng no đủ, bình an và sự gắn kết cộng đồng của người Êđê tiếp tục được kể bằng tiếng chiêng, lời hát và những phong tục đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.