Ngành cao su tăng tốc chuẩn bị trước "giờ G" của EUDR
Chỉ còn vài tháng trước thời điểm Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) chính thức áp dụng từ ngày 30/12/2026 đối với phần lớn doanh nghiệp, ngành cao su Việt Nam đang bước vào giai đoạn nước rút để hoàn thiện các điều kiện đáp ứng yêu cầu của thị trường EU. Đây được xem là bước chuyển quan trọng nhằm bảo đảm hoạt động xuất khẩu không bị gián đoạn khi châu Âu siết chặt các tiêu chuẩn về phát triển bền vững.
Ngày 29/6, tại TP.HCM, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Hiệp hội Cao su Việt Nam (VRA) và Forest Trends tổ chức hội thảo tham vấn dự thảo Hướng dẫn tuân thủ quy định EUDR dành cho ngành cao su Việt Nam. Hội thảo được xem là bước tham vấn cuối cùng trước khi bộ tài liệu hướng dẫn chính thức được hoàn thiện và đưa vào triển khai trên phạm vi cả nước.
Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, ngay sau khi EUDR được Liên minh châu Âu thông qua vào năm 2023, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai nhiều hoạt động chuẩn bị, từ tuyên truyền, tập huấn đến phối hợp với phía EU và các tổ chức quốc tế nhằm xây dựng hành lang pháp lý cũng như hệ thống dữ liệu phục vụ thực thi.
Ông Nguyễn Quốc Mạnh cho biết Việt Nam hiện được EU xếp vào nhóm quốc gia có mức rủi ro thấp. Trong thời gian còn lại của năm 2026, cơ quan quản lý sẽ hoàn thiện kế hoạch hành động quốc gia, hệ thống cơ sở dữ liệu, hướng dẫn tạm thời và các quy trình truy xuất nguồn gốc để doanh nghiệp có thể vận hành đồng bộ trước thời điểm quy định chính thức có hiệu lực.
Theo quy định mới, mọi sản phẩm cao su xuất khẩu sang EU phải chứng minh không liên quan đến hoạt động phá rừng hoặc suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020. Đồng thời, doanh nghiệp phải bảo đảm tính hợp pháp của vùng nguyên liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc đến từng lô đất.
Một trong những yêu cầu đáng chú ý là việc xác định vị trí địa lý vùng trồng. Với diện tích từ 4 ha trở xuống, hồ sơ chỉ cần cung cấp một điểm tọa độ. Trong khi đó, các lô đất có diện tích lớn hơn phải khai báo đầy đủ hệ thống tọa độ tạo thành đa giác khép kín bao quanh khu vực sản xuất.
Để đáp ứng các tiêu chí này, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đang xây dựng cơ sở dữ liệu gồm ba hợp phần là dữ liệu ranh giới rừng, dữ liệu vùng trồng và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Mỗi lô hàng sẽ được cấp mã truy xuất tích hợp đầy đủ thông tin về nông hộ, vị trí thửa đất, nhật ký sản xuất và quá trình lưu thông trong chuỗi cung ứng.
Minh bạch chuỗi cung ứng để giữ thị trường xuất khẩu
Theo ông Võ Hoàng An - Tổng Thư ký Hiệp hội Cao su Việt Nam (VRA), EUDR không chỉ đặt ra yêu cầu về yếu tố môi trường mà còn bổ sung nhiều tiêu chí liên quan đến quyền sử dụng đất, quyền lao động cũng như sự đồng thuận của cộng đồng bản địa trong các trường hợp có liên quan. Đặc biệt, khái niệm suy thoái rừng được EU diễn giải khá chặt chẽ, bao gồm cả việc chuyển đổi rừng nguyên sinh hoặc rừng tái sinh tự nhiên sang rừng trồng.
Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp không chỉ kiểm soát vùng nguyên liệu mà còn phải đầu tư hệ thống số hóa, lưu trữ dữ liệu và chuẩn bị hồ sơ phục vụ thẩm định. Đây là áp lực không nhỏ đối với các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ cũng như nhóm hộ sản xuất nhỏ lẻ.
Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của ngành cao su Việt Nam đạt 11,45 tỷ USD, trong đó EU là thị trường lớn thứ ba với giá trị hơn 772 triệu USD. Bên cạnh những yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, thị trường này vẫn được đánh giá còn nhiều dư địa tăng trưởng nhờ lợi thế từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA).
Nhiều doanh nghiệp lớn đã chủ động chuẩn bị từ sớm. Đại diện Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG) cho biết đơn vị đã triển khai Chiến lược tăng trưởng xanh và phát triển bền vững giai đoạn 2023-2030. Đến tháng 6/2026, 39 đơn vị thành viên đã hoàn tất hồ sơ đáp ứng EUDR trên diện tích hơn 305.900 ha, tương đương khoảng 81% diện tích của toàn tập đoàn. Ngoài ra, hơn 210.300 ha tại 23 đơn vị đã được cấp chứng nhận PEFC-EUDR hoặc được các đối tác quốc tế công nhận.
Việc tuân thủ EUDR cũng mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Trong năm 2025 và nửa đầu năm 2026, VRG đã tiêu thụ khoảng 10.000 tấn mủ cao su đạt tiêu chuẩn EUDR với giá bán cao hơn từ 120-250 USD mỗi tấn so với sản phẩm thông thường, tạo thêm khoảng 30 tỷ đồng giá trị gia tăng.
Tuy nhiên, theo ông Võ Hoàng An, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khu vực hộ tiểu điền. Hiện nhóm này chiếm gần 88% diện tích khai thác và đóng góp hơn 62% tổng sản lượng cao su của cả nước. Quy mô sản xuất phân tán khiến việc lập hồ sơ tọa độ, xác minh quyền sử dụng đất, theo dõi lịch sử sử dụng đất cũng như đáp ứng các chứng chỉ quản lý rừng bền vững gặp nhiều khó khăn.
Để tháo gỡ những vướng mắc này, VRA đang thúc đẩy xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc dùng chung, hoàn thiện bản đồ số vùng nguyên liệu và biên soạn tài liệu hướng dẫn riêng cho nhóm hộ tiểu điền. Hiệp hội cũng kiến nghị EU xem xét áp dụng giai đoạn chuyển tiếp từ 2-3 năm đối với khu vực sản xuất nhỏ nhằm hạn chế nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng.
Ông Võ Hoàng An nhấn mạnh, việc duy trì đối thoại chính sách với EU, đồng thời tận dụng các chương trình hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính từ các đối tác quốc tế sẽ giúp ngành cao su Việt Nam vượt qua các yêu cầu mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
