Liên minh châu Âu đang đẩy nhanh lộ trình siết chặt các tiêu chuẩn phát triển bền vững đối với nông sản nhập khẩu, trong đó cà phê là một trong những mặt hàng chịu tác động trực tiếp và toàn diện nhất. Những yêu cầu mới không chỉ dừng lại ở chất lượng sản phẩm, mà mở rộng sang toàn bộ chuỗi giá trị, từ vùng trồng, điều kiện lao động đến tác động môi trường, buộc các quốc gia xuất khẩu, trong đó có Việt Nam, phải thay đổi căn bản cách tiếp cận thị trường.
Theo khuyến nghị từ Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia, nếu muốn giữ vững và mở rộng thị phần tại EU, đặc biệt là khu vực Bắc Âu, doanh nghiệp cà phê Việt Nam không thể tiếp tục vận hành theo mô hình truyền thống. Việc tuân thủ các chuẩn mực bền vững đang trở thành điều kiện tiên quyết, thay vì chỉ là lợi thế cạnh tranh như trước đây.
Khác với các yêu cầu kỹ thuật quen thuộc về chất lượng hạt cà phê, EU hiện yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh toàn bộ quá trình sản xuất đáp ứng tiêu chí bền vững. Điều này đồng nghĩa với việc các khâu từ canh tác, thu hoạch, chế biến đến vận chuyển đều phải được ghi chép, lưu trữ và báo cáo đầy đủ.
Doanh nghiệp cần minh bạch thông tin liên quan đến việc sử dụng nước, phân bón, hóa chất, điều kiện lao động, lượng phát thải cũng như tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm. Đáng chú ý, nghĩa vụ này không chỉ áp dụng cho doanh nghiệp lớn mà lan tỏa tới hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và cả các nông hộ trong chuỗi cung ứng.
Trong số các quy định mới, Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) được xem là thách thức lớn nhất đối với ngành cà phê Việt Nam. Theo đó, kể từ ngày 30/12/2025, mọi lô hàng cà phê xuất khẩu vào EU phải kèm theo bằng chứng chứng minh sản phẩm không được trồng trên diện tích đất có hoạt động phá rừng sau tháng 12/2020. Yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ, bao gồm bản đồ xác định chính xác tọa độ địa lý của từng vùng trồng.
Đây là bài toán khó khi phần lớn cà phê Việt Nam vẫn đến từ các nông hộ nhỏ lẻ, phương thức quản lý mang tính truyền thống, thiếu dữ liệu số hóa và hồ sơ pháp lý đồng bộ. Tuy nhiên, theo Thương vụ Việt Nam, nhiều quốc gia sản xuất cà phê trên thế giới đã chủ động ứng dụng công nghệ lập bản đồ và truy xuất nguồn gốc để đáp ứng EUDR. Việc đầu tư này không chỉ giúp vượt qua rào cản kỹ thuật mà còn tạo nền tảng dữ liệu quan trọng, hỗ trợ quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả và minh bạch hơn trong dài hạn.
Song song với EUDR, EU cũng đã ban hành hai chỉ thị quan trọng nhằm tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp đối với con người và môi trường. Chỉ thị Thẩm định trách nhiệm doanh nghiệp đối với phát triển bền vững (CSDDD) có hiệu lực từ tháng 7/2024, với lộ trình tuân thủ từ năm 2027 đến 2029 đối với các doanh nghiệp lớn. Dù phạm vi áp dụng cụ thể vẫn đang được EU xem xét điều chỉnh, xu hướng siết trách nhiệm doanh nghiệp được đánh giá là không thể đảo ngược.
Bên cạnh đó, Chỉ thị Báo cáo phát triển bền vững doanh nghiệp (CSRD) sẽ chính thức có hiệu lực từ năm 2025, yêu cầu doanh nghiệp công bố chi tiết các thông tin về môi trường, xã hội và lao động. Dù các doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã không thuộc diện áp dụng trực tiếp, họ vẫn phải cung cấp dữ liệu cho các đối tác lớn trong chuỗi cung ứng, khiến yêu cầu minh bạch lan rộng ra toàn ngành cà phê.
Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, đại diện Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, việc lưu trữ đầy đủ hồ sơ về phương thức canh tác, điều kiện lao động, sử dụng tài nguyên và tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm là yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp và hợp tác xã cà phê trong thời gian tới.
Một điểm nhấn khác trong chính sách của EU là vấn đề lao động. Từ tháng 12/2027, EU sẽ cấm lưu hành trên thị trường các sản phẩm được sản xuất bằng lao động cưỡng bức, không phân biệt quy mô doanh nghiệp. Theo định nghĩa của EU, lao động cưỡng bức bao gồm việc ép buộc người lao động làm việc trái ý muốn hoặc sử dụng lao động trẻ em theo cách gây tổn hại đến sức khỏe, giáo dục và sự phát triển toàn diện của trẻ.
Trong bối cảnh giá cà phê biến động và áp lực chi phí gia tăng, nguy cơ vi phạm lao động có thể xuất hiện nếu nông dân không đủ khả năng thuê lao động trưởng thành. Vì vậy, Thương vụ Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp xuất khẩu cần xây dựng chính sách giá thu mua hợp lý, bảo đảm người trồng cà phê có thể trả lương công bằng theo tiêu chuẩn địa phương. Đây được xem là yếu tố then chốt để đáp ứng yêu cầu chống lao động cưỡng bức và bảo đảm tính bền vững của chuỗi cung ứng.
Để thích ứng, doanh nghiệp cà phê Việt Nam cần chủ động nhận diện các khâu rủi ro về lao động, ban hành quy định rõ ràng đối với nhà cung cấp, tổ chức đào tạo cho nông dân và người lao động về quyền lao động, thiết lập cơ chế phản ánh vi phạm, đồng thời tăng cường giám sát thông qua các đợt đánh giá độc lập.
Dù đặt ra nhiều thách thức, các tiêu chuẩn bền vững mới của EU cũng mở ra cơ hội để ngành cà phê Việt Nam tái cấu trúc theo hướng minh bạch, có trách nhiệm và gia tăng giá trị. Việc đáp ứng thành công những yêu cầu khắt khe này, đặc biệt tại Bắc Âu - nơi người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao cho sản phẩm thân thiện với môi trường và xã hội sẽ giúp cà phê Việt Nam nâng cao vị thế và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững không còn là lựa chọn, mà đã trở thành con đường bắt buộc để đứng vững tại một trong những thị trường khó tính nhưng giàu tiềm năng nhất thế giới.
