Thông tư gồm 5 chương, 18 điều, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, tập trung vào việc chỉ định thương nhân đầu mối, tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung, phân bổ và trả lại chỉ tiêu, chế độ báo cáo và đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo.
Chỉ tiêu hợp đồng tập trung không còn chia đều
Theo quy định mới, việc chỉ định thương nhân đầu mối giao dịch hợp đồng tập trung được thực hiện căn cứ các tiêu chí tại Nghị định 365/2026/NĐ-CP.
Trường hợp tại một thị trường có hợp đồng tập trung có từ hai thương nhân trở lên được chỉ định làm đầu mối nhưng mỗi đợt giao dịch chỉ có một thương nhân trực tiếp tham gia ký kết, giao dịch hợp đồng, cơ chế đầu mối luân phiên sẽ được áp dụng.
Thông tư quy định rõ trình tự luân phiên, trách nhiệm của thương nhân đến lượt tham gia giao dịch cũng như cách xử lý khi thương nhân đầu mối không tham gia đợt giao dịch.
Theo cơ chế này, thương nhân đầu mối được trực tiếp thực hiện 20% lượng gạo trong hợp đồng tập trung. Trong phần 20% này, thương nhân trực tiếp ký kết hợp đồng được thực hiện 2/3 số lượng, còn các thương nhân đầu mối không trực tiếp ký kết được phân bổ đều 1/3 số lượng còn lại.
Các thương nhân đầu mối cũng có trách nhiệm xây dựng phương án giao dịch, theo dõi diễn biến thị trường, chuẩn bị nguồn hàng và tổ chức thực hiện hợp đồng tập trung.
Đối với phần chỉ tiêu còn lại, việc phân bổ cho các thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo được thực hiện sau khi Bộ Công Thương nhận kết quả giao dịch từ thương nhân đầu mối. Bộ sẽ thông báo để địa phương rà soát, tổng hợp danh sách những doanh nghiệp có nhu cầu và đáp ứng điều kiện, sau đó cân đối nguồn gạo hàng hóa, tình hình mùa vụ để phân bổ chỉ tiêu.
Đáng chú ý, khi cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm được triển khai, các doanh nghiệp cùng một nhóm tín nhiệm sẽ được phân bổ chỉ tiêu bằng nhau trong cùng nhóm.
Mức phân bổ giữa các nhóm được xác định theo nguyên tắc giảm dần. Cụ thể, nhóm tín nhiệm cao không được phân bổ quá 50% nhóm rất cao; nhóm trung bình không quá 50% nhóm cao; nhóm thấp không quá 50% nhóm trung bình; nhóm rất thấp không quá 50% nhóm thấp.
Như vậy, mức độ tín nhiệm sẽ trở thành một yếu tố tác động trực tiếp đến lượng chỉ tiêu hợp đồng tập trung mà doanh nghiệp có thể được nhận.
Đối với doanh nghiệp chưa có kết quả đánh giá tín nhiệm, lượng chỉ tiêu được phân bổ không vượt quá mức phân bổ trung bình của những thương nhân được phân bổ trong cùng đợt.
Thông tư cũng quy định việc trả lại và phân bổ lại chỉ tiêu nếu doanh nghiệp không thực hiện hoặc không thực hiện hết phần được giao. Việc này nhằm hạn chế tình trạng chỉ tiêu được phân bổ nhưng không được đưa vào thực hiện.
Trong thời gian chưa triển khai đánh giá mức độ tín nhiệm, chỉ tiêu được phân bổ bằng nhau cho các thương nhân đăng ký và đáp ứng điều kiện theo quy định. Cơ chế đánh giá tín nhiệm và các nội dung liên quan sẽ bắt đầu được thực hiện từ ngày 1/1/2028.
Xuất khẩu, báo cáo, dự trữ đều được đưa vào chấm điểm
Một trong những thay đổi đáng chú ý đối với doanh nghiệp là hoạt động xuất khẩu và mức độ tuân thủ sẽ được lượng hóa trong quá trình đánh giá tín nhiệm.
Theo Thông tư, đối với tiêu chí kết quả hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo, tổng điểm là 100 điểm, trong đó 50 điểm dành cho thành tích xuất khẩu trong năm và 50 điểm dành cho phát triển thị trường.
Thành tích xuất khẩu được xác định trên kết quả xuất khẩu thực tế. Trong khi đó, tiêu chí phát triển thị trường xem xét hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp tại các nhóm thị trường gồm thị trường truyền thống, thị trường thuộc các hiệp định thương mại tự do và các thị trường khác.
Không chỉ kết quả kinh doanh, việc thực hiện nghĩa vụ báo cáo cũng được đưa vào đánh giá. Doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu gạo phải thực hiện báo cáo trên hệ thống báo cáo điện tử của Bộ Công Thương tại địa chỉ baocao.moit.gov.vn.
Nội dung báo cáo gồm tình hình ký kết và thực hiện hợp đồng xuất khẩu gạo, lượng thóc, gạo tồn kho; đồng thời doanh nghiệp phải thực hiện báo cáo định kỳ hàng quý, hàng năm và báo cáo đột xuất khi Bộ Công Thương yêu cầu. Doanh nghiệp kinh doanh nhập khẩu gạo cũng phải thực hiện chế độ báo cáo theo quy định của Nghị định 365/2026/NĐ-CP.
Trường hợp hệ thống báo cáo gặp sự cố kỹ thuật khiến doanh nghiệp không thể gửi dữ liệu, doanh nghiệp thực hiện gửi báo cáo dưới dạng tệp dữ liệu điện tử theo địa chỉ quy định và phải cập nhật lại dữ liệu trên hệ thống trong thời hạn sau khi hệ thống hoạt động bình thường.
Đặc biệt, báo cáo không còn đơn thuần là yêu cầu hành chính. Doanh nghiệp báo cáo chậm, không đầy đủ, không chính xác hoặc không đúng biểu mẫu sẽ bị trừ điểm khi đánh giá mức độ tín nhiệm.
Đối với dự trữ lưu thông, điểm được xác định dựa trên tỷ lệ lượng gạo dự trữ thực tế của doanh nghiệp so với lượng gạo đã xuất khẩu trong 6 tháng trước đó. Tiêu chí này được đánh giá trong năm và sử dụng điểm trung bình để xác định kết quả cuối cùng.
Sau khi hoàn thành đánh giá, Bộ Công Thương sẽ công bố danh sách thương nhân theo mức độ tín nhiệm trên Cổng thông tin điện tử của Bộ.
Theo Nghị định 365/2026/NĐ-CP, đánh giá mức độ tín nhiệm được thực hiện trên nhiều tiêu chí, trong đó có tín dụng, thuế, hải quan, liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm, xây dựng và phát triển thương hiệu, kết quả xuất khẩu, chế độ báo cáo và dự trữ lưu thông cùng một số tiêu chí về cơ sở vật chất, logistics và tuân thủ quy định an toàn. Mức độ tín nhiệm vừa là tiêu chí để chỉ định thương nhân đầu mối, vừa là căn cứ phân bổ hợp đồng tập trung.
Song song với cơ chế tín nhiệm, Nghị định 365/2026/NĐ-CP cũng cắt giảm một số điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, từ 3 điều kiện xuống còn 2 điều kiện, đồng thời đơn giản hóa một số thủ tục nhằm giảm chi phí gia nhập thị trường cho doanh nghiệp.
Với các doanh nghiệp xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng, Nghị định cũng mở rộng miễn trừ một số điều kiện như kho chuyên dùng, cơ sở xay xát, dự trữ lưu thông và chế độ báo cáo định kỳ đối với các nhóm sản phẩm này.
Về quy định chuyển tiếp, các thương nhân đã được chỉ định làm đầu mối giao dịch trước ngày Thông tư có hiệu lực tiếp tục thực hiện cho đến khi bản ghi nhớ, thỏa thuận hoặc hợp đồng liên quan hết hiệu lực, hoặc khi có đề xuất thay đổi từ phía nước nhập khẩu.
Các hợp đồng xuất khẩu gạo đã đăng ký và hợp đồng tập trung đã được phân bổ trước ngày Thông tư có hiệu lực tiếp tục được thực hiện mà không phải đăng ký hoặc phân bổ lại.
Thông tư 65/2026/TT-BCT có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Riêng việc đánh giá mức độ tín nhiệm và các nội dung liên quan đến cơ chế tín nhiệm sẽ được triển khai từ ngày 1/1/2028.
