[eMagazine] Kỳ 4: Từ Cái Chiên nhìn ra chiến lược phát triển văn hóa biển Quảng Ninh

​Quảng Ninh từ lâu đã được ví như một "Việt Nam thu nhỏ", nơi nguồn lực kinh tế biển đóng vai trò đầu tàu dẫn dắt. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập kỷ, đà tăng trưởng nóng dựa trên mô hình kinh tế "nâu" (khai thác than, công nghiệp nặng) và giai đoạn đầu của du lịch thương mại thuần túy (bê tông hóa bờ biển, khai thác bãi tắm thô) đã để lại những vết sẹo môi trường và nguy cơ đứt gãy di sản nghiêm trọng.

Nghị quyết số 17-NQ/TU của Tỉnh ủy Quảng Ninh về "Xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững" đã đặt ra yêu cầu cấp thiết, phải chuyển đổi phương thức phát triển từ "nâu" sang "xanh", lấy văn hóa biển đảo làm trụ cột cân bằng.

​Thực tiễn từ hành động và thành công bước đầu tại Cái Chiên chính là một mẫu hình kiểm chứng (case study) sống động, cung cấp câu trả lời thực tế cho những trăn trở vĩ mô của toàn thành phố trẻ.

Cái Chiên là xã đặc thù của Quảng Ninh và cũng là xã có dân số ít nhất cả nước, mặc dù chỉ cách đất liền khoảng hơn 10 phút di chuyển trên biển. Những năm qua, nhờ sự quan tâm của các cấp, các ngành trong công tác đầu tư, cơ sở hạ tầng trên địa bàn xã đã dần đồng bộ, tạo động lực, tiền đề để phát triển Kinh tế - Xã hội trên địa bàn và nâng cao đời sống, thu nhập cho người dân. Nổi bật trong đó là hệ thống giao thông nông thôn kết nối thông suốt, với 15km đường giao thông chính, các tuyến đường liên thôn, ngõ xóm trên địa bàn xã đều được bê tông hóa, trồng cây xanh, hoa ven đường, lắp đặt đèn chiếu sáng, đảm bảo sáng - xanh - sạch - đẹp.

Đồng thời, các ngành nông, lâm, ngư nghiệp trên địa bàn đều có bước phát triển, nhờ chủ trương của xã về tăng cường chuyển giao khoa học kỹ thuật, liên kết sản xuất theo chuỗi cung ứng, tập trung các loại nông sản đặc thù chủ lực của xã đảo.

Xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, chính quyền và người dân xã đảo Cái Chiên đã thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Phong trào "Nói không với rác thải nhựa" được triển khai mạnh mẽ, từ khâu vận chuyển khách trên phà đến các cơ sở lưu trú. Du khách được khuyến khích sử dụng bình nước cá nhân, hạn chế túi nilon để giữ gìn vẻ sạch trong cho đại dương.

​Bên cạnh đó, việc đào tạo kỹ năng du lịch cho người dân bản địa cũng được chú trọng. Từ những người ngư dân thuần túy, họ dần trở thành những hướng dẫn viên tâm huyết, những chủ homestay mến khách, giúp du khách hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của đảo.

Bí thư Đảng ủy xã Cái Chiên Hoàng Văn Hải đưa ra nhận định, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa biển, đảo gắn với phát triển du lịch bền vững từ thực tế Cái Chiên đã và đang được xây dựng bài bản, có chiến lược và đúng theo quy định.

Thứ nhất, ​văn hóa không phải là chi phí, văn hóa là tài sản. Theo đó, bảo tồn di sản biển đảo không phải là việc "tiêu tiền" ngân sách một cách thụ động, mà là quá trình đầu tư tạo ra "vốn xã hội" và "nguồn lực mềm". Khi di sản được quy hoạch thành các sản phẩm du lịch trải nghiệm cao cấp, nó mang lại giá trị gia tăng gấp nhiều lần so với các loại hình dịch vụ thương mại đại trà.

Thứ hai, việc tinh gọn bộ máy, thu hẹp khoảng cách giữa Cấp ủy, Chính quyền xã với người dân là điều kiện tiên quyết để bảo vệ tài nguyên. Khi mệnh lệnh chính trị được truyền tải trực tiếp, cán bộ bám sát thực địa, mọi nguy cơ phá vỡ quy hoạch hay xâm hại di sản đều được phát hiện và ngăn chặn ngay từ sơ khai.

Thứ ba, ​lấy người dân làm chủ thể và trung tâm thụ hưởng. Mọi Nghị quyết bảo tồn sẽ thất bại nếu người dân đứng ngoài cuộc hoặc bị đứng bên lề của sự phát triển. Lợi ích từ du lịch văn hóa phải chảy trực tiếp vào túi tiền của ngư dân bãi ngang. Khi "sống khỏe" nhờ di sản cha ông, chính người dân sẽ trở thành những "người gác đền" tự giác và kiên cường nhất.

Thứ tư, sức mạnh của Đảng không nằm ở những khái niệm trừu tượng, mà đọng lại ở hành động tiên phong của từng đảng viên. Một hành động khước từ bán đất của người dân, một quyết tâm khởi nghiệp văn hóa của đảng viên trẻ hay sự xả thân bảo vệ rừng của cư dân toàn đảo chính là "chất keo" gắn kết lòng tin của nhân dân với Nhà nước.

​Nhìn trên bản đồ địa văn hóa, Cái Chiên không đứng độc lập. Hòn đảo này nằm trong chuỗi kết nối hành lang văn hóa - sinh thái biển đảo phía Bắc của Quảng Ninh, trải dài từ Móng Cái, Hải Hà, Vân Đồn, Cô Tô cho đến di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long.

Sự thành công của Cái Chiên gợi mở việc xây dựng một "Hành lang di sản biển đảo" liên vùng, nơi mỗi địa phương đóng giữ một "mảnh ghép" bản sắc riêng biệt nhưng hỗ trợ tương hỗ lẫn nhau.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Cái Chiên Hoàng Văn Hải, nếu Hạ Long, Bái Tử Long tập trung vào phân khúc nghỉ dưỡng du thuyền cao cấp; Cô Tô phát triển du lịch sinh thái biển năng động, thì Cái Chiên và vùng biển phụ cận Hải Hà phải được quy hoạch thành "Bảo tàng sống về văn hóa bãi ngang và lối sống làng chài truyền thống".

Cùng với đó là cần nâng tầm các phong tục, tri thức dân gian của ngư dân Cái Chiên (tục thờ cá Ông, kỹ thuật đóng thuyền, hò biển, tri thức đi biển...) thành Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Đây sẽ là "thẻ căn cước" giúp du lịch Quảng Ninh khẳng định vị thế khác biệt trên bản đồ du lịch quốc tế.

Đồng thời áp dụng công nghệ số để kiểm kê, lập bản đồ di truyền kiến trúc nhà gỗ, phong tục tập quán và nghề truyền thống trên các tuyến đảo. Xây dựng các không gian trải nghiệm thực tế ảo (VR) về lịch sử khai sơn phá ngọc của cư dân bãi ngang để thu hút thế hệ trẻ.

"Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa, gắn kết hài hòa với phát triển kinh tế - xã hội, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Bám sát Nghị quyết số 17-NQ/TU của Tỉnh ủy Quảng Ninh, xã Cái Chiên đã phối với các Sở, ban, ngành liên quan nghiên cứu, khảo sát, xây dựng Kế hoạch trình UBND tỉnh cho phép phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa biển, đảo gắn với phát triển du lịch bền vững ở xã đảo Cái Chiên”, Bí thư Đảng ủy xã Cái Chiên Hoàng Văn Hải cho hay.

​Sự dẫn đường của Đảng tại Cái Chiên không chỉ mang lại lời giải cho bài toán kinh tế hay văn hóa đơn thuần, mà sâu xa hơn, đó là câu chuyện về chủ quyền và an ninh quốc phòng.

​Mỗi ngôi nhà gỗ được giữ lại, mỗi con thuyền chài cổ truyền duy trì bám biển, mỗi câu hò nghinh Ông vang vọng trên sóng nước Cái Chiên chính là một "cột mốc văn hóa" sống động, khẳng định chủ quyền linh thiêng của Tổ quốc trên vùng biển tiền tiêu. Khi người dân có sinh kế bền vững, gắn bó máu thịt với quê hương, lòng dân sẽ tạo thành bức đê chắn sóng vững chãi nhất.

Từ ngọn đuốc soi đường của Nghị quyết Đảng, Cái Chiên đã vượt qua giai đoạn chao đảo giữa "ngã ba đường" của phát triển. Con đường biến văn hóa thành nguồn lực mềm mà Cái Chiên đang đi cũng chính là con đường vươn ra biển lớn của thành phố trẻ Quảng Ninh, phát triển hiện đại nhưng không mất gốc, giàu có về kinh tế nhưng giàu có hơn về bản sắc.

Triều Dương - Quang Dương