[eMagazine] Kỳ 1: Đảng dẫn đường giữ hồn biển đảo Cái Chiên

Bình minh ở Cái Chiên bây giờ không còn tĩnh lặng như mười năm về trước. Tiếng động cơ xuồng máy cao tốc rẽ sóng chở từng đoàn du khách nườm nượp cập cảng Đầu Rồng; tiếng máy trộn bê tông giục giã từ những công trình homestay, nhà nghỉ cao tầng lẻ tẻ mọc lên sát mép nước; tiếng loa đài sập sình phát ra từ các khu du lịch... Nút mở cửa phát triển du lịch đã lập tức làm thay đổi toàn diện diện mạo của xã đảo phía Đông Bắc.

Những con đường đá hộc ngoằn ngoèo, gập ghềnh năm xưa nay được thay thế bằng hệ thống đường bê tông, Asphalt phẳng lỳ, rộng rãi. Dòng điện lưới quốc gia vượt biển về bừng sáng từng nếp nhà, mở ra trang mới cho đời sống vật chất của hàng trăm hộ dân bãi ngang.

Thế nhưng, đi cùng với sự trù phú vật chất đến cấp tập ấy lại là một đợt "sóng ngầm" tàn phá âm thầm nhưng tàn khốc, có nguy cơ cuốn trôi dần những giá trị trầm tích văn hóa hàng trăm năm của cư dân ven bờ.

Cái Chiên vốn là mảnh đất của những lớp sóng người di dân bãi ngang. Ngư dân từ Nam Định, Thái Bình, Thanh Hóa (cũ) hay các vùng ven biển Quảng Yên, Vân Đồn xưa về đây lập nghiệp đã mang theo trọn vẹn vốn sống, tri thức dân gian và bản sắc biển đảo ngấm vào máu thịt.

Đó là những căn nhà gỗ ba gian mái lợp ngói âm dương có kết cấu chịu lực đặc biệt để chống chọi với gió bão bãi ngang giúp cách nhiệt tốt, giữ không gian ấm áp vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè; là kỹ thuật xảm thuyền gỗ bằng nhựa thông và vôi hàu bền bỉ qua năm tháng; là những điệu hò biển vừa rộn rã vừa sâu lắng hướng về thần Nam Hải; là tục thờ cá Ông, một trong những điểm tựa tinh thần son sắt giúp người đi biển đạp sóng dữ.

Nhìn cảnh những ngôi nhà gỗ cổ trăm năm tuổi mai một theo thời gian, thay thế vào đó là các kiểu nhà bungalow hoặc nhà sàn nhỏ gọn, sát bãi cát hoặc những khối nhà nghỉ bê tông kiên cố hình thành cho thấy sự chuyển đổi lớn trên xã đảo.

Một ngư dân lão thành ở thôn Cái Chiên trầm ngâm tiếc nuối: "Dân có tiền thật đấy, nhưng ngoảnh lại thấy đảo mình sao lạ lẫm quá. Không còn tiếng hò, không còn mùi nhựa thông xảm thuyền, Cái Chiên khác gì một bãi tắm thương mại nhạt nhòa ở đất liền?".

Nguy cơ mai một bản sắc không dừng lại ở nỗi hoài niệm của vài cụ già chài lưới, mà đã được Cấp ủy xã Cái Chiên đưa ngay lên bàn nghị sự từ rất sớm.

Bằng sự nhạy bén chính trị và tinh thần trách nhiệm trước nhân dân, Đảng ủy xã đã nhìn thẳng vào sự thật "Nếu Cái Chiên để mất văn hóa biển, đảo sẽ chỉ còn là một bãi tắm thương mại nhạt nhòa, thiếu sức sống và tự triệt tiêu tiềm năng phát triển bền vững”.

Đứng trước bước ngoặt sinh tồn về mặt bản sắc, sự vào cuộc của Cấp ủy không dừng lại ở những lời kêu gọi suông hay khẩu hiệu chung chung mà được thể hiện bằng những bước đi bài bản, quyết liệt và có tính hệ thống cao.

Lần đầu tiên, việc kiểm kê di sản phi vật thể, giữ gìn kiến trúc bản địa và bảo tồn nghề đánh bắt ven bờ được cụ thể hóa thành các chỉ tiêu bắt buộc trong đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của từng Chi bộ thôn.

Cấp ủy ban hành Kế hoạch hành động chi tiết, phân công từng đồng chí Ủy viên Ban Thường vụ, Ủy viên Ban Chấp hành trực tiếp phụ trách các Chi bộ thôn. Nhiệm vụ hàng đầu là kiểm kê toàn bộ di sản văn hóa phi vật thể, danh mục các phong tục cổ, nghề thủ công truyền thống và đặc biệt là lập danh sách bảo vệ từng nếp nhà gỗ cổ còn tồn tại trên đảo.

Điểm đột phá mang tính chiến lược giúp các chủ trương, Nghị quyết của Đảng tại Cái Chiên nhanh chóng đi vào đời sống thực địa chính là việc vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Trước đây, một quyết định chấn chỉnh trật tự xây dựng hay kế hoạch hỗ trợ bảo tồn di sản ven biển phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian, mất hàng tháng trời phê duyệt. Nay, với bộ máy hành chính được tinh gọn tối đa, khoảng cách giữa Đảng ủy - Ủy ban nhân dân xã với từng hộ dân trên đảo được thu hẹp rõ rệt.

Sự chuyển đổi mô hình quản trị này đã mang lại những kết quả rõ rệt trên thực địa. Cụ thể, khi phát hiện các công trình xây dựng có dấu hiệu lấn chiếm hành lang bãi biển hoặc san phẳng rừng nguyên sinh, Lãnh đạo UBND xã và lực lượng chức năng lập tức có mặt tại hiện trường để lập biên bản, đình chỉ thi công mà không phải chờ đợi các thủ tục chuyển tiếp phức tạp.

Các "Chi bộ đồng hành cùng ngư dân" được củng cố. Từng đảng viên được phân công phụ trách từ 3 đến 5 hộ gia đình, trực tiếp nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và tuyên truyền nâng cao nhận thức về giá trị của văn hóa biển đảo.

Sự chủ động, quyết liệt của Cấp ủy và Chính quyền xã Cái Chiên đã tạo ra bước ngoặt quan trọng, từ chỗ phát triển du lịch tự phát, đứng trước nguy cơ đánh mất bản sắc, Cái Chiên đã kịp thời siết lại quy hoạch, giữ vững chân rết di sản.

Đây chính là tiền đề quan trọng để xã đảo bước vào giai đoạn mới, giai đoạn biến các giá trị văn hóa truyền thống thành "nguồn lực mềm" phát triển kinh tế bền vững.