
Thị trường cà phê thế giới đang bước vào giai đoạn điều chỉnh khi nguồn cung từ những quốc gia sản xuất lớn có xu hướng gia tăng, trong khi nhu cầu tiêu thụ chỉ tăng ở mức khiêm tốn. Áp lực cạnh tranh về giá vì thế ngày càng rõ nét, buộc các quốc gia xuất khẩu phải tìm kiếm lợi thế khác ngoài sản lượng. Với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên quan trọng khi những tiêu chuẩn thương mại xanh của Liên minh châu Âu (EU) đang dần chuyển từ khuyến nghị sang các điều kiện bắt buộc trong hoạt động nhập khẩu.

Tại Hội nghị Cà phê Quốc tế Việt Nam 2026 - Vietnam International Coffee Outlook 2026 (VICO 2026) do Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) tổ chức chiều 16/11, các chuyên gia quốc tế đã dành nhiều thời gian phân tích những thay đổi trong chính sách thương mại, đặc biệt là các quy định mới của EU và tác động đối với chuỗi cung ứng cà phê Việt Nam.
Theo bà Eileen Gordon, Tổng thư ký Liên đoàn Cà phê châu Âu (ECF), Việt Nam hiện là nhà cung cấp cà phê xanh lớn thứ hai cho thị trường châu Âu, chiếm khoảng 20% tổng lượng nhập khẩu của khu vực. Trong 9 tháng đầu năm 2026, lượng cà phê EU nhập khẩu từ Việt Nam tăng 26% so với cùng kỳ, một phần nhờ các nhà nhập khẩu tăng cường bổ sung hàng tồn kho sau thời gian duy trì lượng dự trữ thấp.

Theo lộ trình được bà Eileen Gordon đề cập tại hội nghị, EUDR dự kiến áp dụng với cà phê từ cuối năm 2026 đối với các doanh nghiệp lớn. Nhóm doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ có thêm 6 tháng để chuẩn bị, trong khi sản phẩm cà phê hòa tan có thời hạn thực hiện đến cuối tháng 12/2027.

Việc Việt Nam được EU phân loại vào nhóm quốc gia có mức rủi ro thấp về phá rừng tạo ra ưu thế nhất định trong quá trình xuất khẩu. Theo bà Gordon, cà phê có xuất xứ từ Việt Nam vẫn phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu về truy xuất và dữ liệu, nhưng tỷ lệ kiểm tra dự kiến chỉ khoảng 1%. Các nhà nhập khẩu cũng không phải tiến hành quy trình đánh giá rủi ro chuyên sâu như khi giao dịch với những quốc gia thuộc nhóm rủi ro cao.

Ông Lê Đức Huy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (Vicofa), Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco Daklak), cho rằng các quy định hiện đã được đơn giản hóa so với những đề xuất ban đầu, song doanh nghiệp không thể chủ quan trước yêu cầu kiểm soát nguồn gốc.

"Các lô hàng có thể bị giữ lại để kiểm tra và truy xuất nguồn gốc đến từng cây trồng. Vì vậy, nhà nhập khẩu sẽ yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu thực hiện rất chặt chẽ quy trình truy xuất nguồn gốc", ông Huy cho biết.
Theo ông, Việt Nam cần bảo vệ lợi thế đang có bởi nếu bị chuyển sang nhóm quốc gia có mức rủi ro cao hơn, hoạt động kiểm tra sẽ khắt khe hơn, kéo theo chi phí tuân thủ và thời gian thông quan tăng lên. Đặc biệt, giá cà phê duy trì ở mức cao có thể kích thích người dân mở rộng diện tích tự phát, thậm chí xâm lấn đất rừng. Do đó, việc kiểm soát quy hoạch, quản lý và mã hóa vùng trồng cần được thực hiện đồng bộ ngay từ địa phương.
Bên cạnh EUDR, doanh nghiệp còn phải chuẩn bị cho Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR) của EU, bắt đầu được áp dụng từ tháng 8/2026. Phạm vi điều chỉnh không chỉ giới hạn ở bao bì thành phẩm mà còn bao gồm những vật liệu tiếp xúc với cà phê trong quá trình vận chuyển như bao đay, bao lớn và lớp lót container. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải phối hợp với nhà sản xuất bao bì để thu thập thông số kỹ thuật, hồ sơ chứng minh mức độ phù hợp, nhất là đối với các hóa chất có nguy cơ tồn dư.


Một yêu cầu khác liên quan đến trách nhiệm xã hội là quy định về lao động cưỡng bức, dự kiến áp dụng từ cuối tháng 12/2027. Theo đó, doanh nghiệp phải chứng minh hàng hóa không được sản xuất thông qua các hình thức lao động cưỡng bức, trong đó có lao động trẻ em. Như vậy, khả năng tiếp cận thị trường EU trong thời gian tới không chỉ phụ thuộc vào chất lượng hạt cà phê mà còn gắn với tính minh bạch của toàn bộ quá trình sản xuất.
Những thách thức này càng rõ nét khi dữ liệu vùng trồng tại Việt Nam vẫn tồn tại tình trạng phân tán. Tại tọa đàm về EUDR và quản trị dữ liệu chuỗi cung ứng, ông Ngô Chung Khanh, Phó vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), cho rằng cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp để doanh nghiệp nhỏ và vừa không phải chịu thêm gánh nặng hành chính khi thực hiện truy xuất. "Chúng ta phải trao đổi với EU để có những cơ chế thuận lợi dành cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chẳng hạn như tránh một thửa đất mà phải nộp lại nhiều lần thông tin", ông Khanh chia sẻ.

Thực tế, theo bà Nguyễn Thị Hoài, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến cuối tháng 10/2026, khoảng 400.000 ha cà phê đã được xây dựng cơ sở dữ liệu gắn với tọa độ địa lý, tương đương trên 50% tổng diện tích cả nước. Tuy nhiên, khó khăn hiện nay không đơn thuần nằm ở việc thu thập thêm thông tin mà là chuẩn hóa, làm sạch và kết nối dữ liệu từ nhiều nền tảng khác nhau.

Nền tảng cơ sở dữ liệu EUDR và truy xuất nguồn gốc đã cơ bản hoàn thành các bước xây dựng, đánh giá an toàn thông tin và kiểm thử. Các cơ quan liên quan đang tiếp tục triển khai thủ tục để đưa hệ thống vào vận hành chính thức. Khi được kết nối, dữ liệu đã thu thập và xác minh có thể được sử dụng lại, hạn chế tình trạng nông hộ phải kê khai nhiều lần cho các doanh nghiệp khác nhau.
Dẫu vậy, việc tích hợp thông tin vẫn còn những trở ngại do sự khác biệt về cấu trúc, trường dữ liệu và tiêu chuẩn kỹ thuật. Việt Nam cũng chưa có nền tảng số quốc gia liên thông đầy đủ giữa các lĩnh vực đất đai, lâm nghiệp và trồng trọt. Một số vấn đề như dung sai, định nghĩa và tiêu chí bản đồ nền vẫn cần tiếp tục trao đổi với phía EU.
Từ thực tiễn hoạt động, bà Lê Hằng, Phó tổng giám đốc Công ty cổ phần Cà phê Detech, cho biết doanh nghiệp đã triển khai hồ sơ truy xuất nguồn gốc cho mạng lưới 7.500 nông hộ trồng cà phê Arabica tại Sơn La từ niên vụ 2025-2026, theo các chứng nhận Rainforest Alliance và 4C.
Để đáp ứng yêu cầu từ khách hàng châu Âu, doanh nghiệp phải cung cấp tọa độ GPS, dữ liệu đa giác thể hiện ranh giới từng mảnh vườn, thông tin nông hộ, diện tích canh tác cũng như quá trình thu mua, sơ chế và vận chuyển. Với chuỗi cung ứng có nhiều nông hộ, đại lý và trung gian, việc tập hợp, kiểm chứng thông tin đòi hỏi nguồn lực đáng kể. Đặc biệt, nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực Tây Bắc còn hạn chế trong tiếp cận công nghệ, khiến công tác đào tạo và hướng dẫn truy xuất trở thành một phần không thể thiếu.

Bà Hoài cũng lưu ý, cảnh báo chồng lấn trên bản đồ không thể mặc nhiên được xem là bằng chứng vi phạm. Một số diện tích cà phê đã được canh tác ổn định trước thời điểm 31/12/2020 nhưng chưa hoàn thiện giấy tờ pháp lý, hoặc từng nằm trong quy hoạch ba loại rừng trước khi được điều chỉnh. Những trường hợp này cần được kiểm tra dựa trên hồ sơ đất đai và hiện trạng sản xuất thực tế. "Cảnh báo chồng lấn trên bản đồ không đồng nghĩa với kết luận vi phạm", bà Hoài lưu ý.

Do đó, việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu cần đi kèm cơ chế xác minh, cập nhật thường xuyên và phân định trách nhiệm giữa doanh nghiệp, hợp tác xã, người trồng cùng cơ quan quản lý. Ông Ngô Chung Khanh nhấn mạnh, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và nông hộ không có nghĩa là đề xuất hạ thấp tiêu chuẩn, mà cần tập trung vào đào tạo, chuyển giao công nghệ, cung cấp phần mềm và số hóa vùng sản xuất để các chủ thể có thể tham gia chuỗi cung ứng minh bạch.

Bên cạnh bài toán tuân thủ tiêu chuẩn xanh, ngành cà phê Việt Nam còn đứng trước yêu cầu thay đổi mô hình tăng trưởng. Số liệu từ Cục Hải quan cho thấy, trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu cà phê đạt 4,8 tỷ USD. Tuy nhiên, triển vọng những tháng cuối năm chịu ảnh hưởng bởi lượng hàng trong dân suy giảm và thị trường phải chờ nguồn cung từ vụ thu hoạch mới.
Ông Lê Đức Huy nhận định, giá cà phê thế giới đã giảm so với mức đỉnh của năm trước, khiến tốc độ tăng trưởng giá trị xuất khẩu không theo kịp mức tăng về sản lượng. Mặc dù vậy, mặt bằng giá vẫn cao hơn đáng kể so với mức trung bình nhiều năm. Trong bối cảnh nguồn cung thế giới dự kiến tăng, đặc biệt từ Brazil, áp lực cạnh tranh đối với cà phê Robusta của Việt Nam sẽ ngày càng lớn.


Theo dự báo của VICOFA, sản lượng cà phê toàn cầu niên vụ 2025-2026 có thể đạt khoảng 180 triệu bao, tăng gần 8 triệu bao so với niên vụ trước. Khi nguồn cung dồi dào hơn nhưng nhu cầu chỉ tăng nhẹ, giá xuất khẩu có thể tiếp tục chịu sức ép. Đây cũng là lý do ngành cà phê cần hạn chế phụ thuộc vào việc mở rộng sản lượng, thay vào đó tập trung nâng chất lượng và giá trị sản phẩm.
Phát biểu tại VICO 2026, ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch VICOFA, cho biết niên vụ 2025-2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn cà phê, tăng 21% so với niên vụ trước, với kim ngạch vượt 8,6 tỷ USD, mức cao nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, mức tăng về lượng chưa chuyển hóa tương xứng thành giá trị khi giá xuất khẩu bình quân giảm khoảng 16,5%, trong khi kim ngạch chỉ tăng gần 1%. Đáng chú ý, khoảng 90% lượng hàng xuất khẩu vẫn là cà phê nhân.
Điều này cho thấy dư địa phát triển các sản phẩm rang xay, hòa tan và chế biến sâu vẫn còn rất lớn. Thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu cho các thị trường tiêu thụ, doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước tham gia sâu hơn vào những công đoạn tạo giá trị trong chuỗi sản xuất và phân phối.
Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Dương Đức Huy thông tin, trong 10 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cà phê đạt trên 1,56 triệu tấn, tương ứng kim ngạch hơn 7,08 tỷ USD. Theo ông, định hướng phát triển của ngành cần chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp đơn thuần sang kinh tế nông nghiệp, trong đó năng suất phải đi cùng chất lượng, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
Hiện khoảng 30% diện tích cà phê Việt Nam đã đạt các chứng chỉ sản xuất bền vững, tạo nền tảng để mở rộng khả năng tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao. Cùng với việc đẩy mạnh tái canh, ứng dụng khoa học công nghệ và phát triển vùng nguyên liệu thích ứng biến đổi khí hậu, doanh nghiệp cần đầu tư hệ thống quản trị dữ liệu nhằm kiểm soát chất lượng từ khâu canh tác đến xuất khẩu.
Ông Lê Đức Huy cho rằng việc một nông hộ bán cà phê cho nhiều doanh nghiệp và sử dụng chung mã số vùng trồng không phải vấn đề đáng lo ngại nếu dữ liệu được quản lý minh bạch. Yếu tố cần kiểm soát là tổng sản lượng giao dịch phải tương ứng với năng lực sản xuất thực tế của diện tích đó. Chẳng hạn, một vùng nguyên liệu chỉ có khả năng cung cấp 3 tấn cà phê thì tổng lượng hàng bán ra cho các doanh nghiệp, dù thông qua một hay nhiều đơn vị thu mua, cũng không thể vượt quá mức này.
Với cà phê chế biến, khoảng thời gian chuyển tiếp thêm một năm trước khi EUDR mở rộng phạm vi áp dụng cũng là cơ hội để doanh nghiệp hoàn thiện hệ thống quản lý. "Doanh nghiệp đã theo đuổi chuyển đổi số, chuyển đổi xanh trong nhiều năm. Nếu đáp ứng được yêu cầu đối với cà phê nhân thì cũng sẽ đáp ứng được đối với cà phê chế biến", ông Huy nói.
Song song với việc củng cố thị trường EU, VICOFA cũng định hướng mở rộng hoạt động xúc tiến thương mại tại Trung Quốc, Nga, Hàn Quốc, Algeria và các thị trường Bắc Âu có nhu cầu đối với cà phê đặc sản, hữu cơ. Việc kết nối với các hệ thống bán lẻ lớn tại châu Á và châu Âu được kỳ vọng tạo thêm đầu ra cho sản phẩm chế biến, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô.
EUDR và những quy định thương mại xanh mới không chỉ là rào cản đối với cà phê Việt Nam mà còn tạo sức ép thúc đẩy quá trình tái cấu trúc toàn ngành. Lợi thế về vị thế cung ứng và phân loại rủi ro thấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được bảo đảm bằng dữ liệu đáng tin cậy, vùng nguyên liệu hợp pháp và chuỗi sản xuất có khả năng kiểm chứng. Trong dài hạn, năng lực cạnh tranh của cà phê Việt Nam sẽ không còn được quyết định chủ yếu bởi số lượng xuất khẩu, mà nằm ở khả năng tạo ra sản phẩm có giá trị cao, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và xây dựng được niềm tin bền vững với người mua.

Trần Huyền