[Emagazine] Chuyển đổi số nâng tầm các di tích quốc gia đặc biệt

Từ những công trình kiến trúc hàng trăm năm tuổi đến các địa điểm ghi dấu những thời khắc lịch sử trọng đại của dân tộc, hệ thống di tích quốc gia đặc biệt đang bước vào một giai đoạn phát triển mới nhờ chuyển đổi số. Công nghệ quét 3D, trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, bản đồ số và các nền tảng tương tác không chỉ giúp lưu giữ tư liệu, giám sát hiện trạng di tích mà còn mở ra cách kể chuyện lịch sử sinh động, đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Tuy nhiên, đằng sau những trải nghiệm công nghệ hấp dẫn là yêu cầu quan trọng hơn: xây dựng cơ sở dữ liệu di sản có giá trị khoa học, bảo vệ tính nguyên gốc và khai thác bền vững những tài sản văn hóa vô giá của quốc gia.

Giữa nhịp sống hiện đại, những công trình kiến trúc cổ, những tấm bia đá, thành quách và di tích lịch sử vẫn hiện diện như những chứng nhân của thời gian. Mỗi lớp gạch, mỗi hoa văn chạm khắc, mỗi hiện vật lưu giữ đều chứa đựng những câu chuyện về lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc.

Tuy nhiên, di sản không tồn tại ngoài những tác động của thời gian. Điều kiện khí hậu, quá trình phong hóa, thiên tai, biến đổi môi trường và áp lực từ hoạt động tham quan có thể ảnh hưởng đến trạng thái bảo tồn của các công trình.

Trong khi đó, phương thức giới thiệu di tích theo lối truyền thống, chủ yếu thông qua bảng thông tin, hiện vật và thuyết minh trực tiếp, đôi khi chưa thể truyền tải đầy đủ những lớp giá trị lịch sử vốn rất phong phú.

Đối với thế hệ trẻ, việc tiếp cận những giai đoạn lịch sử cách đây hàng trăm năm cũng đòi hỏi cách kể chuyện gần gũi, trực quan và có khả năng tương tác.

Chính từ những yêu cầu ấy, chuyển đổi số đang mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Theo danh sách do Cổng Thông tin điện tử Chính phủ công bố ngày 11/2/2026, qua 19 đợt xếp hạng, Việt Nam có 153 di tích quốc gia đặc biệt, sau khi bổ sung hai di tích theo Quyết định số 266/QĐ-TTg cùng ngày.

Đây là những địa điểm có giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật, khảo cổ hoặc danh lam thắng cảnh, được xếp hạng theo quy định pháp luật.

Đối với mỗi di tích, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn công trình vật chất mà còn phải gìn giữ tư liệu, ký ức, tri thức và những giá trị văn hóa gắn với không gian di sản.

Một công trình có thể được tu bổ để duy trì hình hài kiến trúc, nhưng những thông tin về quá trình xây dựng, biến đổi, chức năng sử dụng hoặc các sự kiện lịch sử liên quan cũng cần được lưu giữ có hệ thống.

Chuyển đổi số có khả năng hỗ trợ giải quyết yêu cầu đó thông qua việc hình thành hồ sơ di sản điện tử, dữ liệu hình ảnh, bản đồ không gian, mô hình 3D và hệ thống quản lý thông tin tập trung.

Số hóa không chỉ là chụp ảnh, đưa tư liệu lên mạng

Ở mức độ đơn giản, số hóa có thể bắt đầu bằng việc chuyển tài liệu giấy, bản vẽ và hình ảnh sang định dạng điện tử.

Nhưng với di tích quốc gia đặc biệt, quá trình này cần được tổ chức ở mức độ chuyên sâu hơn.

Công nghệ quét laser 3D và chụp ảnh dựng mô hình có thể giúp ghi nhận hình dạng, kích thước, cấu trúc bề mặt và những chi tiết kiến trúc tại thời điểm khảo sát.

Hệ thống thông tin địa lý (GIS) hỗ trợ xác định vị trí, ranh giới khu vực bảo vệ và những yếu tố môi trường liên quan. Dữ liệu ảnh theo thời gian có thể giúp các chuyên gia đối chiếu sự thay đổi của hiện trạng công trình.

Trong khi đó, các nền tảng số có thể kết nối hồ sơ khoa học, tài liệu lịch sử, ảnh tư liệu và dữ liệu phục vụ nghiên cứu, tu bổ.

Như vậy, bản sao số không thay thế di tích gốc nhưng có thể trở thành nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác bảo tồn, đặc biệt khi công trình chịu tác động của thiên tai hoặc xuống cấp.

Tuy nhiên, dữ liệu chỉ có giá trị lâu dài khi được thu thập theo phương pháp khoa học, có thông tin về nguồn gốc, độ chính xác, thời điểm ghi nhận và được lưu trữ an toàn.

Giá trị lớn nhất của chuyển đổi số không phải tạo ra một di tích ảo thật đẹp, mà là xây dựng được nguồn dữ liệu đáng tin cậy để bảo vệ di tích thật.

Chính sách tạo nền tảng cho hệ sinh thái di sản số

Ngày 2/12/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2026/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021–2030.

Chương trình định hướng xây dựng hệ thống dữ liệu di sản văn hóa trên nền tảng công nghệ số, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

Đây là nền tảng chính sách quan trọng để các địa phương, cơ quan chuyên môn và đơn vị quản lý di tích triển khai hoạt động số hóa theo lộ trình.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không chỉ cần kinh phí đầu tư thiết bị mà còn đòi hỏi đội ngũ nhân sự có khả năng kết hợp kiến thức lịch sử, bảo tồn, công nghệ và quản trị dữ liệu.

Bởi nếu thiếu sự phối hợp giữa chuyên gia di sản và đơn vị công nghệ, những mô hình tái hiện có thể hấp dẫn về mặt hình ảnh nhưng chưa bảo đảm độ chính xác lịch sử.

Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng giữa một sản phẩm trình diễn công nghệ với một hệ thống dữ liệu di sản có giá trị khoa học lâu dài.

Nếu như công tác số hóa tạo nên nền tảng dữ liệu cho bảo tồn, thì các sản phẩm trải nghiệm số đang mở ra một hình thức tiếp cận di sản mới đối với công chúng.

Tại Hà Nội, Văn Miếu – Quốc Tử Giám là một trong những ví dụ tiêu biểu.

Thay vì chỉ tham quan công trình kiến trúc và tìm hiểu thông tin qua thuyết minh, du khách có thể bước vào những không gian tương tác, khám phá các câu chuyện lịch sử qua hình ảnh, âm thanh, ánh sáng và công nghệ trình chiếu.

Đặc biệt, những chương trình trải nghiệm đêm đã tạo nên sự thay đổi đáng kể trong cách công chúng tiếp cận không gian di tích.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám: Khi truyền thống hiếu học được kể bằng ngôn ngữ công nghệ

Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các hoạt động chuyển đổi số được triển khai từ số hóa hiện vật, công trình kiến trúc đến phát triển các sản phẩm sách điện tử 2D, 3D, video tái hiện danh nhân, không gian trưng bày tương tác và trải nghiệm thực tế ảo.

Từ năm 2022, ông Kiêu đã thực hiện rất nhiều các công việc liên quan đến chuyển đổi số tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. Văn Miếu là di tích đầu tiên triển khai hệ thống vé điện tử, mang đến sự thay đổi rất mạnh mẽ trong công tác phục vụ khách tham quan cũng như tạo sự minh bạch, công khai trong công tác quản lý, đặc biệt là làm cho du khách cảm thấy thuận lợi hơn khi vào thăm di tích.

Cũng theo ông Kiêu, hiện Ban quản lý Văn Miếu Quốc Tử Giám đang triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa 3D cho toàn bộ di tích. Theo đó, những hạng mục quan trọng của di tích, những hiện vật và đặc biệt là 82 bia tiến sĩ và cả những giá trị phi vật thể, những tài liệu nghiên cứu liên quan, những tác phẩm về Văn Miếu Quốc Tử Giám cũng sẽ được số hóa.

Điều này hết sức quan trọng bởi vì nó đáp ứng cho nhu cầu của việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích trong thời điểm hiện nay cũng như lâu dài sau này.

Cùng với việc xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa 3D, hiện Văn Miếu – Quốc Tử Giám cũng đang phát triển những sản phẩm trên nền tảng ứng dụng công nghệ, trong đó có hệ thống thuyết minh tự động 12 ngôn ngữ đáp ứng rất tốt nhu cầu khách tham quan. Ngoài những ngôn ngữ phổ biến như là tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Trung, chúng ta còn có những ngôn ngữ như tiếng Thái, tiếng Nhật, tiếng Italia, tiếng Đức… nhờ vậy đáp ứng tốt nhu cầu khách tham quan.

Theo phóng sự của Thông tấn xã Việt Nam công bố ngày 25/10/2026, hệ thống 82 bia Tiến sĩ đã được giới thiệu bằng nhiều hình thức số, góp phần giúp công chúng tìm hiểu về lịch sử khoa cử và truyền thống trọng dụng nhân tài.

Một điểm nhấn là chương trình trải nghiệm đêm kết hợp công nghệ 3D Mapping, đưa những câu chuyện về đạo học và lịch sử giáo dục Việt Nam đến gần hơn với người xem.

Ngày 18/9/2026, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám ra mắt bộ phim 3D Mapping thứ ba mang tên “Vun đắp hiền tài”.

Tác phẩm giới thiệu hành trình hình thành và phát triển Quốc Tử Giám, hướng tới dấu mốc 950 năm Quốc Tử Giám (1076–2026).

Các nội dung như “Tinh hoa đạo học”, “Sử đá lưu danh” và “Vun đắp hiền tài” khai thác những chủ đề khác nhau, từ hành trình khoa cử, truyền thống dựng bia Tiến sĩ đến sự hình thành trường quốc học thời Đại Việt.

Công nghệ cho phép tái hiện những chi tiết khó hình dung chỉ bằng lời giới thiệu, tạo điều kiện để người xem tiếp cận nội dung lịch sử thông qua trải nghiệm trực quan.

Hoàng thành Thăng Long: Tái hiện ký ức kinh đô bằng 3D Mapping

Tại Hoàng thành Thăng Long, công nghệ số cũng đang được khai thác để làm mới hoạt động giới thiệu lịch sử và phát triển sản phẩm trải nghiệm.

Đầu năm 2026, Khu di sản Hoàng thành Thăng Long giới thiệu vở 3D Mapping “Kinh đô Thăng Long” với chủ đề “Âm vang triều Lý”, kết hợp cùng không gian trải nghiệm số.

Chương trình tái hiện những câu chuyện gắn với giai đoạn triều Lý, thời kỳ đặt nền móng cho sự phát triển của kinh đô Thăng Long.

Điểm đáng chú ý của các hình thức trình chiếu này là khả năng sử dụng không gian kiến trúc làm phương tiện dẫn dắt câu chuyện, kết hợp các lớp hình ảnh động với âm thanh và nội dung lịch sử.

Theo ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, việc xây dựng các sản phẩm 3D Mapping là một phần trong nỗ lực ứng dụng công nghệ để phát huy giá trị di sản, đặc biệt đối với công chúng trẻ.

Tuy nhiên, những trải nghiệm số chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người xem hiểu sâu hơn về di tích, thay vì biến không gian di sản thành địa điểm trình diễn ánh sáng thuần túy.

Các sản phẩm công nghệ cần có nội dung được nghiên cứu, thẩm định và gắn với câu chuyện thực tế của từng công trình.

Qua đó, những lát cắt của quá khứ được giới thiệu theo hình thức gần gũi hơn với thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại.

Công nghệ không làm thay đổi lịch sử của di tích, nhưng có thể thay đổi cách con người khám phá lịch sử.

Từ một công trình vốn được quan sát như dấu tích của thời gian, không gian di sản có thể trở thành nơi diễn ra những hoạt động giáo dục, khám phá và đối thoại giữa quá khứ với hiện tại.

Tuy nhiên, vì Hoàng thành Thăng Long là di sản có giá trị đặc biệt, mọi hoạt động lắp đặt thiết bị, chiếu sáng và tổ chức sự kiện đều cần được đánh giá phù hợp với yêu cầu bảo tồn và điều kiện thực tế của di tích.

Khi chuyển đổi số tạo thêm giá trị cho kinh tế di sản

Một điểm mới của các sản phẩm trải nghiệm số là khả năng mở rộng thời gian và hình thức khai thác di tích.

Những tour đêm, triển lãm tương tác hoặc nội dung tham quan trực tuyến có thể bổ sung lựa chọn cho du khách, tạo thêm sản phẩm văn hóa và tăng cơ hội phát triển dịch vụ phụ trợ.

Đối với địa phương, điều này có thể góp phần phát triển kinh tế đêm, du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Tuy nhiên, số lượng khách tăng chưa phải tiêu chí duy nhất đánh giá thành công.

Một mô hình khai thác bền vững cần xem xét đồng thời chất lượng trải nghiệm, hiệu quả bảo tồn, chi phí vận hành, khả năng tiếp cận của cộng đồng và mức độ tác động lên không gian di tích.

Di sản có thể trở nên hấp dẫn hơn nhờ công nghệ, nhưng giá trị lịch sử và tính xác thực của di sản phải luôn là yếu tố trung tâm.

Không phải mọi giá trị của chuyển đổi số đều hiện diện trước mắt du khách.

Nếu công nghệ trình chiếu làm thay đổi cách kể chuyện, thì quá trình xây dựng dữ liệu hiện trạng, số hóa bản vẽ, hiện vật và không gian kiến trúc mới là một trong những nền tảng lâu dài phục vụ bảo tồn.

Tại nhiều địa phương, quá trình này đang được triển khai với những trọng tâm khác nhau, tùy thuộc vào đặc điểm và mức độ rủi ro của di tích.

Cố đô Huế: Xây dựng bản sao số trước tác động của thiên tai

Tại Quần thể Di tích Cố đô Huế, việc ứng dụng công nghệ số đang được thúc đẩy không chỉ nhằm nâng cao trải nghiệm du khách mà còn phục vụ công tác bảo tồn trong bối cảnh thiên tai, thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu.

Theo thông tin từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố tháng 1/2026, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã triển khai số hóa hồ sơ, hiện vật, cây xanh, không gian di tích và phát triển hệ thống vé điện tử, trạm tương tác du lịch thông minh.

Bên cạnh đó, đơn vị đã số hóa 7.830 cây xanh trong khu vực Đại Nội cùng các thành phần thảm xanh, mặt nước tại 13 điểm di tích, qua đó hỗ trợ quản lý cảnh quan và hệ sinh thái gắn với không gian di sản.

Các công nghệ quét 3D cũng được ứng dụng đối với những công trình kiến trúc quan trọng, giúp tạo hồ sơ tham chiếu phục vụ nghiên cứu, tu bổ và giám sát hiện trạng.

Đối với di tích cổ có nhiều chi tiết kiến trúc, dữ liệu không gian có thể hỗ trợ đánh giá sự biến dạng, hư hỏng hoặc thay đổi theo thời gian nếu được khảo sát lặp lại và quản lý đồng bộ.

Đáng chú ý, chuyển đổi số còn góp phần đổi mới quản lý dịch vụ tham quan.

Năm 2025, các di tích thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế thu hút hơn 3,1 triệu lượt khách; doanh thu từ bán vé tham quan đạt khoảng 473 tỷ đồng, theo thông tin cơ quan quản lý công bố đầu năm 2026.

Nguồn: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Hai chỉ số phản ánh kết quả hoạt động năm 2025, không chứng minh toàn bộ mức tăng do chuyển đổi số tạo ra.

Những kết quả này cho thấy tiềm năng kết hợp giữa bảo tồn di tích với nâng cao chất lượng dịch vụ và phát triển du lịch văn hóa.

Tuy vậy, cần phân biệt rõ thành quả kinh doanh của điểm đến với hiệu quả riêng của công nghệ. Sự gia tăng khách tham quan còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như sức hút điểm đến, hoạt động du lịch, chính sách vé, sự kiện và điều kiện thị trường.

Thánh địa Mỹ Sơn: Công nghệ giúp nhận diện những dấu tích chưa lộ diện

Đối với Khu đền tháp Mỹ Sơn, quá trình bảo tồn có những đặc thù riêng do hệ thống đền tháp cổ chịu tác động của điều kiện tự nhiên, thời gian và biến đổi môi trường.

Theo thông tin của Báo Đà Nẵng ngày 3/8/2026, việc ứng dụng công nghệ số như quét laser 3D, flycam và lidar đang hỗ trợ nghiên cứu, lưu giữ dữ liệu và bảo tồn các công trình kiến trúc tại Mỹ Sơn.

Báo và phát thanh, truyền hình Đà Nẵng

Đặc biệt, tháng 4/2024, các chuyên gia Ba Lan phối hợp với đơn vị quản lý di sản triển khai khảo sát khu vực bằng công nghệ lidar, nhằm nghiên cứu địa hình và hỗ trợ nhận diện các dấu tích khảo cổ nằm dưới lớp cây rừng.

Công nghệ này cho phép thu thập dữ liệu không gian phục vụ phân tích địa hình, tạo thêm cơ sở để các chuyên gia nghiên cứu những cấu trúc và dấu vết chưa thể quan sát rõ bằng phương pháp thông thường.

Đối với một khu di sản có nhiều phế tích, nền móng và cấu trúc kiến trúc cổ, những dữ liệu như vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng nghiên cứu và lựa chọn giải pháp bảo tồn.

Tuy nhiên, kết quả khảo sát công nghệ không thể tự mình xác nhận niên đại hay bản chất của di tích khảo cổ. Những phát hiện cần tiếp tục được đối chiếu với tư liệu lịch sử, nghiên cứu chuyên ngành và các phương pháp khảo cổ phù hợp.

Điều này cho thấy công nghệ phải được sử dụng như công cụ hỗ trợ, chứ không thay thế vai trò của nhà nghiên cứu và chuyên gia bảo tồn.

Điện Biên Phủ: Đưa không gian lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ

Không chỉ các di tích kiến trúc cổ, những địa điểm gắn với lịch sử cách mạng và chiến tranh cũng đang được ứng dụng công nghệ số để lưu giữ tư liệu và đổi mới phương thức giáo dục truyền thống.

Tại Di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, nhiều điểm di tích đã được xây dựng hình ảnh tham quan ảo 2D, 3D, bao gồm Đồi A1, hầm Đờ Cát, Sở Chỉ huy chiến dịch tại Mường Phăng và các địa điểm liên quan.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Điện Biên, địa phương đã số hóa dữ liệu hiện vật, phát triển hình thức tham quan ảo và đầu tư những không gian trưng bày ứng dụng công nghệ tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Riêng Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đã triển khai số hóa 960 hiện vật để phục vụ quản lý, trưng bày, tra cứu và phát triển trải nghiệm số.

Từ những bức ảnh tư liệu, bản đồ chiến dịch đến hình ảnh mô phỏng không gian lịch sử, công nghệ có thể giúp người xem hiểu rõ hơn bối cảnh, diễn biến và ý nghĩa của các sự kiện.

Đối với học sinh, sinh viên, những hình thức này có khả năng hỗ trợ học tập trực quan, tạo thêm cơ hội tiếp cận di tích trước hoặc sau chuyến tham quan thực tế.

Tuy nhiên, các hình ảnh tái dựng cần được chú thích minh bạch, phân biệt tư liệu lịch sử xác thực với hình ảnh mô phỏng được tạo ra bằng công nghệ.

Đặc biệt, việc tái hiện nhân vật, lời nói hoặc sự kiện lịch sử bằng trí tuệ nhân tạo cần có cơ sở tư liệu rõ ràng, tránh gây hiểu nhầm rằng đó là hình ảnh hay âm thanh gốc.

Những kết quả tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long, Cố đô Huế, Mỹ Sơn và Điện Biên Phủ cho thấy chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản đã bước đầu hình thành nhiều hướng ứng dụng đa dạng.

Từ quản lý hồ sơ, số hóa kiến trúc đến phát triển trải nghiệm du lịch, công nghệ đang tham gia vào những công đoạn quan trọng của hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Tuy nhiên, để những ứng dụng này tạo ra hiệu quả bền vững, yêu cầu đặt ra là phải vượt qua cách làm phân tán theo từng dự án, từng di tích hoặc từng đơn vị công nghệ.

Khi dữ liệu trở thành tài sản chung của ngành di sản

Một cơ sở dữ liệu di tích có thể gồm hàng nghìn bản vẽ, hình ảnh, tài liệu lịch sử, hồ sơ trùng tu, mô hình 3D và thông tin về hiện trạng công trình.

Nếu các dữ liệu này được lưu giữ theo những định dạng không tương thích hoặc thiếu hệ thống phân loại thống nhất, việc kết nối, khai thác và chuyển giao sẽ gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, những công trình di tích có thể tồn tại hàng trăm năm, còn các phần mềm, thiết bị và nền tảng công nghệ có vòng đời ngắn hơn nhiều.

Bởi vậy, xây dựng dữ liệu di sản cần tính đến khả năng sử dụng lâu dài, kể cả khi công nghệ hiện tại được thay thế.

Các đơn vị quản lý cần chú trọng tiêu chuẩn dữ liệu, cơ chế sao lưu, kiểm soát phiên bản, quyền truy cập và khả năng chuyển đổi định dạng.

Đặc biệt, phải phân biệt dữ liệu phục vụ nghiên cứu và bảo tồn với nội dung được phép phổ biến rộng rãi trên môi trường số. Không phải toàn bộ thông tin về hiện vật quý, vị trí khảo cổ hoặc cấu trúc dễ bị xâm hại đều phù hợp để công khai.

Trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội, nhưng không được làm sai lệch lịch sử

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang mở ra những khả năng mới như hỗ trợ nhận dạng văn tự cổ, phân loại tư liệu, tra cứu tài liệu, dịch thuật và xây dựng hệ thống hướng dẫn tham quan tương tác.

Các mô hình AI cũng có thể hỗ trợ tổ chức dữ liệu lớn, phát hiện sự khác biệt giữa những đợt khảo sát và giúp chuyên gia lựa chọn thông tin cần kiểm tra.

Tuy nhiên, trong lĩnh vực di sản, tính xác thực phải được ưu tiên hàng đầu.

Một mô hình kiến trúc phục dựng bằng AI có thể rất sinh động nhưng không đồng nghĩa với việc mọi chi tiết đều phản ánh đúng quá khứ.

Tương tự, những đoạn thuyết minh do AI tạo ra phải được đối chiếu với nguồn tư liệu đáng tin cậy, đặc biệt khi liên quan đến niên đại, sự kiện hoặc nhân vật lịch sử.

Vì thế, AI cần đóng vai trò hỗ trợ chuyên gia di sản, không thay thế thẩm định khoa học.

Di sản văn hóa là ký ức của một dân tộc, là những dấu ấn giúp mỗi thế hệ nhận diện lịch sử và bản sắc của mình.

Trong hành trình phát triển đất nước, những giá trị ấy không thể chỉ được lưu giữ trong hồ sơ, hiện vật hay các công trình kiến trúc cổ, mà cần tiếp tục được giới thiệu, nghiên cứu và trao truyền một cách phù hợp với đời sống đương đại. Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để hiện thực hóa mục tiêu đó.

Từ một bản vẽ kiến trúc được số hóa, một mô hình 3D phục vụ trùng tu đến những hành trình tham quan có khả năng tương tác, công nghệ tạo thêm những phương tiện giúp con người tiếp cận và hiểu sâu hơn về di sản.

Nhưng giá trị bền vững của chuyển đổi số không nằm ở số lượng thiết bị hiện đại hay mức độ hoành tráng của những màn trình chiếu.

Thành công phải được đo bằng khả năng gìn giữ chính xác thông tin lịch sử, hỗ trợ bảo tồn công trình gốc, nâng cao nhận thức cộng đồng và tạo thêm những giá trị văn hóa, giáo dục và kinh tế mà không làm tổn hại đến di tích.

Khi những điều kiện ấy được bảo đảm, chuyển đổi số sẽ không chỉ là công cụ đổi mới hoạt động quản lý hay du lịch, mà còn trở thành cầu nối giữa ký ức quá khứ, đời sống hiện tại và trách nhiệm với các thế hệ tương lai.

“Công nghệ số không thay thế giá trị nguyên gốc của di sản, mà mở ra những cách thức mới để gìn giữ ký ức lịch sử, lan tỏa bản sắc văn hóa và trao truyền những giá trị vô giá của dân tộc cho các thế hệ mai sau.”

Hoàng Việt