[eMagazine] Phân loại rác: Muốn hiệu quả phải khép kín từ thu gom đến tái chế

Một túi rác được người dân tách riêng tại nhà sẽ khó tạo ra giá trị nếu khi đưa ra ngoài vẫn bị gom chung với các loại chất thải khác. Thực tế này cho thấy bài toán phân loại rác tại nguồn không chỉ nằm ở việc thay đổi thói quen của người dân, mà còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức toàn bộ chuỗi thu gom, vận chuyển, xử lý và tái chế.

Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia, cơ quan quản lý và doanh nghiệp tập trung phân tích tại Hội thảo “Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả”, do Báo Điện tử Tuổi Trẻ phối hợp với Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức ngày 28/8/2026 tại TP.HCM.

Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó Trưởng phòng, Phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), quy mô chất thải rắn sinh hoạt đang tạo sức ép rất lớn đối với hệ thống quản lý chất thải. Năm 2025, cả nước phát sinh 72.341 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày. Trong đó, khu vực đô thị chiếm 54,17%, tương đương 39.194 tấn/ngày, còn khu vực nông thôn phát sinh khoảng 33.147 tấn/ngày, chiếm 45,82%.

Tỷ lệ thu gom, xử lý tại các đô thị đạt bình quân 97,59%, cao hơn mục tiêu 95% do Quốc hội đề ra. Tuy nhiên, tại khu vực nông thôn, tỷ lệ này mới đạt khoảng 84,14%, cho thấy sự chênh lệch đáng kể về năng lực quản lý chất thải giữa các khu vực. Đáng chú ý, sau quá trình sáp nhập địa phương, hệ thống thu gom tại một số nơi vẫn chưa được tổ chức lại tương xứng với quy mô địa bàn. Phương tiện thu gom còn đơn giản, cũ kỹ; nhiều nơi vẫn sử dụng xe ba gác, xe kéo. Trong khi đó, các điểm tập kết và trung chuyển chưa theo kịp sự mở rộng của địa giới.

“Ý thức của người dân vẫn là một thách thức khi thói quen phân loại rác đúng quy định chưa được hình thành đầy đủ. Bên cạnh đó, hạ tầng thu gom, vận chuyển còn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng kịp yêu cầu trên địa bàn sau sáp nhập. Công nghệ xử lý vẫn phụ thuộc lớn vào chôn lấp, trong khi việc áp dụng công nghệ mới đòi hỏi chi phí đầu tư cao và năng lực vận hành lớn”, ông Đỗ Tiến Đoàn nhận định.

Không chỉ khâu thu gom, năng lực xử lý cũng đang đặt ra nhiều vấn đề. Chôn lấp hiện vẫn chiếm tỷ trọng lớn, khoảng 64%, với 1.178 bãi, nhưng chỉ có 491 bãi được đánh giá là hợp vệ sinh. Ngoài ra, xử lý chất thải còn gồm đốt không phát điện chiếm 21,5%, sản xuất phân compost 16,1%, đốt có phát điện 12,69% và tái chế.

Theo ông Đoàn, hạ tầng xử lý tại các đô thị cơ bản đáp ứng nhu cầu nhưng vẫn còn thiếu ở nông thôn, miền núi. Sau khi địa giới hành chính thay đổi, một số bãi chôn lấp nhanh chóng đứng trước nguy cơ quá tải. Trong khi đó, công nghệ đốt rác phát điện chưa phát triển tương xứng và còn gặp khó khăn trong xử lý tro xỉ; tỷ lệ chất thải được đưa vào tái chế vẫn thấp.

Hiện 26/34 tỉnh, thành phố đã triển khai thí điểm phân loại rác tại nguồn. Tuy nhiên, việc thực hiện chưa thống nhất giữa các địa phương. Đặc biệt, tình trạng người dân phân loại tại nơi phát sinh nhưng rác tiếp tục bị gom chung trong quá trình vận chuyển vẫn xảy ra, làm giảm đáng kể ý nghĩa của việc phân loại. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi cho rằng đây chính là điểm cần được nhìn nhận trong tổng thể của hệ thống quản lý chất thải.

Theo ông Thi, phân loại chỉ là khâu mở đầu. Nếu các công đoạn phía sau không được tổ chức đồng bộ thì kết quả đạt được ở hộ gia đình sẽ không còn nhiều ý nghĩa. Vì vậy, cần xây dựng một chuỗi thống nhất từ phân loại, thu gom, trung chuyển, vận chuyển đến xử lý và tái chế. “Nếu như câu chuyện rác sinh hoạt mà chúng ta giải quyết tốt ở những thành phố lớn thì nhìn chung bức tranh của cả nước sẽ rất tốt”, ông Thi nói.

Một trong những vấn đề được nhiều chuyên gia nhấn mạnh tại hội thảo là cần thay đổi cách tiếp cận đối với chất thải. Thay vì chỉ coi rác là thứ cần thu gom rồi đưa đi xử lý, cần nhìn nhận đây là một nguồn tài nguyên có khả năng tạo ra giá trị. Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng việc xác định “đầu ra” phải được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình thiết kế hệ thống phân loại rác.

Theo ông Trung, khi biết rõ từng dòng chất thải sau phân loại sẽ được sử dụng vào đâu, tạo ra sản phẩm hay giá trị gì, cơ quan quản lý mới có thể tính toán ngược lại cách phân loại, phương án thu gom, vận chuyển và xử lý phù hợp. Thực tế tại nhiều nơi cho thấy bài toán hiện nay thường bắt đầu từ khâu thu gom và xử lý, trong khi đầu ra của chất thải chưa được tính toán đầy đủ. Đây là một nguyên nhân khiến người dân dù đã thực hiện phân loại nhưng sau đó vẫn chứng kiến các dòng rác bị trộn lẫn.

Từ góc độ quản lý, ông Trung đề nghị các địa phương cần chủ động tìm kiếm thị trường và phương án sử dụng cho từng nhóm chất thải, từ rác vô cơ, rác hữu cơ, rác thực phẩm cho tới chất thải phát sinh tại khu vực nông thôn và phụ phẩm nông nghiệp.

Nếu được tổ chức hợp lý, những dòng vật chất này có thể trở thành nguyên liệu tái chế, nguồn sản xuất năng lượng hoặc tạo ra các giá trị kinh tế khác. Ngay cả nhóm chất thải có khả năng tái chế cao hay thấp cũng cần được gắn với giá trị tương ứng để hình thành động lực trong chuỗi thu gom.

Quan điểm này cũng được ông Cao Văn Tuấn, Thành viên chuyên trách Hội đồng thành viên Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị TP. Hồ Chí Minh (CITENCO), nhấn mạnh. Theo ông Tuấn, trước mắt có thể tổ chức phân loại thành hai nhóm chính gồm chất thải có khả năng tái chế và chất thải rắn sinh hoạt còn lại. Điều quan trọng là sau khi được tách tại hộ gia đình hoặc nơi phát sinh, các dòng chất thải phải tiếp tục được thu gom, trung chuyển, vận chuyển và xử lý theo những tuyến riêng phù hợp.

“Chỉ khi toàn bộ các khâu được tổ chức đồng bộ mới có thể chứng minh với người dân rằng phân loại rác không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế, trong đó người dân có thể bán chất thải tái chế”, ông Tuấn nhấn mạnh. Theo ông, quá trình này cần sự tham gia đồng thời của Nhà nước, người dân, doanh nghiệp, nhà giáo và nhà khoa học. Khi các bên cùng tham gia, những vật liệu có giá trị trong rác thải mới có cơ hội được thu hồi tốt hơn, từ đó hỗ trợ hình thành kinh tế tuần hoàn.

Bên cạnh hạ tầng, việc tạo động lực kinh tế được xem là một hướng quan trọng để biến phân loại rác thành thói quen lâu dài. Ông Phạm Văn Khanh, Giám đốc Liên hiệp Hợp tác xã Môi trường Đồng Tâm, cho rằng muốn thiết kế được mô hình phù hợp trước hết phải hiểu rõ thành phần rác phát sinh từ các hộ gia đình và tỷ trọng của từng nhóm.

Từ kinh nghiệm thực tế trong hoạt động thu gom, ông Khanh cho biết một bộ phận lực lượng thu gom rác dân lập đã thực hiện việc tách các loại vật liệu có giá trị từ trước khi khái niệm phân loại rác tại nguồn được triển khai rộng rãi. “Mỗi buổi sáng, người thu gom đưa thùng rác đến từng hộ dân. Một số hộ đã phân loại thành hai nhóm, trong đó rác sinh hoạt hằng ngày được để riêng với một số loại như giấy. Khi tiếp nhận, người thu gom tiếp tục tách giấy, nhựa, dây, chai... để bán, qua đó tạo thêm thu nhập”, ông Khanh nói.

Từ thực tế này, ông đề xuất cách phân loại cần đủ đơn giản để người dân có thể thực hiện, đồng thời phù hợp với khả năng thu gom và tái chế. Theo đó, rác hữu cơ, chủ yếu là thức ăn và thực phẩm, có thể được tách thành một nhóm; rác vô cơ tiếp tục chia thành nhóm có giá trị tái chế cao và nhóm có giá trị thấp.

“Lực lượng thu gom rác dân lập đã thực hiện việc phân loại từ lâu, trước khi các giải pháp phân loại rác được quan tâm nhằm phục vụ tái chế và giảm ô nhiễm. Do đó, để việc phân loại rác tại nguồn được triển khai hiệu quả hơn, bên cạnh tuyên truyền, vận động cần có thêm những cơ chế tạo động lực cho người dân và lực lượng thu gom, trong đó có thể sử dụng ‘đòn bẩy’ kinh tế để thúc đẩy phân loại rác tại nguồn”, ông Phạm Văn Khanh cho biết.

Theo ông Khanh, hệ thống thu mua phế liệu cũng cần được nhìn nhận như một mắt xích của chuỗi quản lý chất thải thay vì hoạt động riêng lẻ. Các vựa thu mua giấy, chai và phế liệu có thể được nâng cấp thành những trung tâm thu hồi tài nguyên, qua đó kết nối lực lượng thu gom với thị trường tái chế.

Ông ví mối quan hệ giữa người thu gom rác và các vựa giấy, chai như “răng với môi”, bởi hai bên khó có thể tách rời nếu muốn duy trì dòng vật liệu tái chế. Khi lực lượng thu gom và hệ thống thu mua được tổ chức tốt hơn, các vật liệu có giá trị sẽ có thêm cơ hội quay trở lại chu trình sản xuất.

Cùng quan điểm cần tạo động lực cho người dân, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi cho rằng chỉ tuyên truyền về trách nhiệm môi trường là chưa đủ. Người dân cần nhìn thấy lợi ích cụ thể và quan trọng hơn là phải có niềm tin rằng phần rác đã được phân loại sẽ tiếp tục được thu gom, vận chuyển và xử lý đúng quy trình. Nếu niềm tin này không được bảo đảm, việc duy trì hành vi phân loại lâu dài sẽ gặp nhiều khó khăn.

Theo ông Thi, cơ chế thu phí dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích chất thải sau phân loại cũng cần tiếp tục được hoàn thiện theo điều kiện từng địa phương. Cách tiếp cận này vừa có thể tạo nguồn lực cho hệ thống thu gom, xử lý, vừa khuyến khích người dân giảm lượng rác phát sinh.

Từ những vấn đề trên, các chuyên gia cho rằng phân loại rác tại nguồn cần được đặt trong một hệ thống lớn hơn, gắn với kinh tế tuần hoàn và thị trường tái chế. Ông Hồ Kiên Trung cho rằng có thể tập trung vào ba hướng chính gồm tiếp tục truyền thông để nâng cao nhận thức; xây dựng cơ chế khuyến khích, đồng thời ứng dụng công nghệ để nâng hiệu quả thu gom; và phát triển năng lực, công nghệ tái chế.

Khi chất thải đã được phân loại và thu gom, bài toán tiếp theo không thể chỉ dừng ở xử lý mà phải tìm cách nâng cao giá trị của vật liệu thu hồi. Một chuỗi tái chế chỉ có thể vận hành bền vững nếu sản phẩm cuối cùng có thị trường và tạo ra giá trị đủ lớn để duy trì các mắt xích phía trước.

Bà Nguyễn Thanh Giang, đại diện Ban Cố vấn Liên Minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam), Tổng giám đốc Tetra Pak Việt Nam, cho rằng Việt Nam đã có nền tảng nhất định để thúc đẩy phân loại rác, đặc biệt từ hệ thống thu gom phế liệu đã tồn tại trong thời gian dài. “Việt Nam không thiếu ý thức phân loại rác và hệ thống thu gom ve chai cũng phát triển mạnh. Điều cần thiết là một hệ thống đủ minh bạch và nhất quán để biến ý thức đó thành thói quen bền vững”, bà Nguyễn Thanh Giang nhận định.

Theo các chuyên gia, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng có thể trở thành một công cụ thúc đẩy quá trình này. Doanh nghiệp cần được hướng dẫn để thực hiện trách nhiệm tái chế theo hướng đơn giản, minh bạch và hiệu quả, đồng thời thị trường cho nguyên liệu tái chế và các sản phẩm tái sử dụng cần từng bước được mở rộng.

Cùng với đó, doanh nghiệp xử lý chất thải cần tiếp tục đầu tư vào công nghệ thu hồi tài nguyên, tái chế và xử lý kết hợp thu hồi năng lượng. Một số địa phương đã triển khai các mô hình sản xuất phân compost, tái chế hoặc đốt rác phát điện. Tại Hà Nội, hai nhà máy đốt rác phát điện đã đi vào vận hành, góp phần giảm đáng kể lượng chất thải phải đưa đi chôn lấp.

Ông Tạ Đình Thi cho rằng dòng vật chất và dòng tiền cần được vận hành song song trong hệ thống quản lý chất thải. Khi chất thải có giá trị, thị trường tái chế được hình thành và các cơ chế tài chính phù hợp được thiết lập, người dân, lực lượng thu gom và doanh nghiệp mới có động lực tham gia lâu dài.

Đồng thời, các địa phương cần có dư địa để lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện thực tế, từ công nghệ, điểm tập kết, tuyến vận chuyển cho tới cơ chế giá dịch vụ. Việc quy hoạch cơ sở xử lý cũng cần tính đến hiệu quả kinh tế và khả năng liên kết giữa nhiều địa phương, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi một địa giới hành chính.

Ở cấp chính sách, ông Thi cho biết dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Chính phủ hoàn thiện, dự kiến trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10 - 11/2026. Song song với việc hoàn thiện luật, các hướng dẫn kỹ thuật và định mức kinh tế - kỹ thuật về chất thải rắn sinh hoạt cũng cần tiếp tục được rà soát, bổ sung để giảm sự chênh lệch trong tổ chức thực hiện giữa các địa phương.

Nhìn từ toàn bộ chuỗi, phân loại rác tại nguồn vì thế không thể được xem là một nhiệm vụ riêng của hộ gia đình. Đó là một hệ thống liên kết từ người dân, lực lượng thu gom, cơ sở trung chuyển, đơn vị xử lý, doanh nghiệp tái chế đến cơ quan quản lý.

Khi từng dòng chất thải được nhận diện, thu gom đúng cách, có nơi tiếp nhận và có thị trường đầu ra, rác mới thực sự có cơ hội trở thành tài nguyên. Đây cũng là nền tảng để biến phân loại rác từ một yêu cầu về môi trường thành một hoạt động có giá trị kinh tế, góp phần hình thành chuỗi kinh tế tuần hoàn và giảm áp lực lên môi trường.

Trần Huyền