[eMagazine] Nông nghiệp phát thải thấp giúp Việt Nam gia nhập sâu chuỗi cung ứng xanh

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh đến sản xuất nông nghiệp và các thị trường nhập khẩu liên tục siết chặt tiêu chuẩn môi trường, ESG đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam. Không còn là một xu hướng mang tính tự nguyện, ESG hiện được xem như “luật chơi mới” của thương mại toàn cầu, buộc ngành nông nghiệp phải tái cấu trúc theo hướng xanh, minh bạch và phát thải thấp.

Tại Hội thảo quốc tế “Hành động cho tương lai: ESG trong nông nghiệp bền vững” diễn ra ngày 11/5/2026 do Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế phối hợp cùng AVPN và VIRI tổ chức, nhiều chuyên gia cho rằng ESG đang mở ra cơ hội để nông nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xanh toàn cầu.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Nguyễn Thị Thu Hiền, Chủ tịch Hội đồng quản lý Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế, nhận định năm 2026 là giai đoạn bản lề trong tiến trình chuyển đổi số và phát triển bền vững của Việt Nam. Theo bà, cách thức đánh giá doanh nghiệp trên thế giới đang thay đổi mạnh mẽ khi lợi nhuận không còn là tiêu chí duy nhất, mà còn phải xét đến phương thức tạo ra lợi nhuận đó có thân thiện với môi trường và bảo đảm trách nhiệm xã hội hay không.

Theo dự báo, quy mô tài sản ESG toàn cầu có thể đạt gần 34.000 tỷ USD vào cuối năm nay. Điều này cho thấy ESG đã vượt ra ngoài phạm vi cam kết tự nguyện để trở thành hệ thống đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Với Việt Nam, nếu không kịp thời chuyển đổi, biến đổi khí hậu có thể khiến GDP suy giảm tới 12,5%, trong đó nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất.

Các thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ hay Nhật Bản hiện đều yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, minh bạch phát thải và trách nhiệm xã hội. Những sản phẩm không đáp ứng được tiêu chuẩn ESG sẽ ngày càng khó tiếp cận chuỗi cung ứng quốc tế. Theo bà Hiền, ESG và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” đang dần trở thành “tấm hộ chiếu xanh” của nông sản Việt.

Để hạn chế tình trạng “tẩy xanh”, Viện Kinh tế và Pháp luật Quốc tế đang phối hợp nghiên cứu ứng dụng AI, blockchain và công nghệ bản sao số nhằm mô phỏng, đo lường phát thải carbon tại các vùng rừng thí điểm phía Bắc. Dữ liệu được lưu trữ trên blockchain giúp tăng độ minh bạch và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Ở góc độ quốc tế, bà Naina Subberwal Batra, Tổng Giám đốc AVPN cho rằng ESG vẫn đang là nền tảng thúc đẩy tăng trưởng xanh tại châu Á, dù một số quốc gia xuất hiện tâm lý “mệt mỏi ESG” do thiếu đồng nhất về tiêu chuẩn. Theo bà, nhiều nền kinh tế trong khu vực như Singapore, Hong Kong, Trung Quốc hay Philippines đang từng bước hoàn thiện các quy định công bố thông tin ESG theo chuẩn quốc tế.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất hiện nay là năng lực triển khai ESG trong thực tế. Nhiều doanh nghiệp vẫn xem ESG là bộ phận riêng lẻ thay vì tích hợp vào toàn bộ hệ thống quản trị. Điều này càng rõ nét trong lĩnh vực nông nghiệp Việt Nam khi phần lớn doanh nghiệp, hợp tác xã và nông hộ còn hạn chế về tài chính, công nghệ và liên kết chuỗi.

Theo ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi toàn diện sang mô hình tăng trưởng xanh, tuần hoàn và phát thải thấp. Nếu trước đây thành công được đo bằng sản lượng và kim ngạch xuất khẩu thì nay các tiêu chuẩn về phát thải carbon, quản trị minh bạch và trách nhiệm xã hội đã trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới với kim ngạch năm 2025 vượt 72 tỷ USD. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng hiện tại vẫn bộc lộ nhiều hạn chế như sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi thiếu bền vững và phát thải khí nhà kính còn cao.

Theo ông Thịnh, ESG cần được xem là động lực để tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng hiện đại, sinh thái và minh bạch dữ liệu. Để làm được điều này, cần thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển hợp tác xã xanh, mở rộng tài chính xanh và hình thành thị trường carbon.

Ông cũng cho rằng quá trình chuyển đổi sẽ khó thành công nếu thiếu nguồn lực tài chính dài hạn. Khoảng 70% nguồn vốn phục vụ mục tiêu giảm phát thải của Việt Nam dự kiến phải huy động từ khu vực tư nhân và cộng đồng quốc tế. Vì vậy, tín dụng xanh và tài chính hỗn hợp đang trở thành động lực mới cho tăng trưởng nông nghiệp.

Thực tế từ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy nông dân đã giảm đáng kể chi phí thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm lượng nước tưới nhưng vẫn nâng cao chất lượng nông sản. Những lô gạo phát thải thấp xuất khẩu sang Nhật Bản và các thị trường cao cấp đang góp phần nâng vị thế nông sản Việt trên thị trường quốc tế.

Ở khía cạnh công nghệ, ông Phạm Hồng Quất, Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng AI, IoT, dữ liệu lớn, blockchain và công nghệ sinh học sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp thông minh và giảm phát thải. Theo ông, nhà đầu tư hiện không chỉ mang đến nguồn vốn mà còn hỗ trợ doanh nghiệp lựa chọn giải pháp công nghệ phù hợp để phát triển kinh tế sinh thái và kinh tế tuần hoàn.

Trong khi đó, bà Lê Thị Thanh Thảo - đại diện quốc gia UNIDO tại Việt Nam, nhấn mạnh ESG chỉ hiệu quả khi được triển khai trên toàn bộ chuỗi giá trị. Các mô hình thành công trên thế giới đều có doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt, hỗ trợ nông dân về kỹ thuật, tài chính và đầu ra nhằm chia sẻ chi phí chuyển đổi.

Theo bà Thảo, để ESG phát triển ở quy mô ngành cần có hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ cùng cơ chế chính sách minh bạch và tiêu chuẩn rõ ràng. Đây sẽ là nền tảng để mở rộng đầu tư bền vững và nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Đánh giá về tiềm năng của Việt Nam, bà Naina Subberwal Batra cho rằng Việt Nam có cơ hội trở thành hình mẫu của ASEAN về phát triển nông nghiệp xanh và phát thải thấp. Theo bà, điều quan trọng hiện nay không nằm ở việc xây dựng thêm chiến lược mà là tạo ra các kết quả triển khai thực tế, thúc đẩy hợp tác công - tư và mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng xanh để ESG thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới của nông nghiệp Việt Nam.

Trần Huyền