[eMagazine] Luật Xây dựng 2025 tái cấu trúc hành lang pháp lý cho hoạt động xây dựng

Trong bối cảnh các dự án xây dựng ngày càng có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp và tranh chấp phát sinh với tần suất cao, Luật Xây dựng năm 2025 đang được nhìn nhận như một cú hích quan trọng nhằm tái cấu trúc hành lang pháp lý cho toàn ngành. Không chỉ sửa đổi thủ tục, luật mới còn định hình lại cách phân bổ trách nhiệm, kiểm soát rủi ro và giải quyết tranh chấp trong hoạt động đầu tư xây dựng.

Ngày 09/01/2026, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam và Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức hội thảo quốc gia với chủ đề “Luật Xây dựng năm 2025: Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý”. Hội thảo thu hút sự quan tâm của giới chuyên gia pháp lý, trọng tài viên và cộng đồng doanh nghiệp, cho thấy kỳ vọng lớn đối với những thay đổi mà luật mới mang lại.

Luật Xây dựng 2025 được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026. Trong đánh giá của nhiều chuyên gia, đây là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình hoàn thiện khung pháp lý, đặc biệt khi tranh chấp xây dựng đang gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp, kéo theo chi phí và rủi ro ngày càng lớn cho doanh nghiệp.

Một trong những thay đổi cốt lõi của Luật Xây dựng 2025 nằm ở sự chuyển dịch tư duy quản lý nhà nước. Thay vì kiểm soát chặt chẽ ở giai đoạn đầu bằng hàng loạt thủ tục hành chính, luật mới hướng tới cơ chế hậu kiểm, tạo điều kiện để dự án sớm được triển khai trên thực tế.

Theo bà Phạm Thị Thu Hằng, Phó Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam, đây là bước chuyển mang tính căn bản, nhằm tháo gỡ những nút thắt đã tồn tại trong thời gian dài. Các thủ tục trước đây vốn chiếm nhiều thời gian và nguồn lực được tinh gọn, giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ và tăng tốc độ triển khai dự án.

Tuy nhiên, sự nới lỏng này không đồng nghĩa với việc giảm trách nhiệm. Ngược lại, nguyên tắc “ai làm người đó chịu” được đặt ở vị trí trung tâm. Trách nhiệm pháp lý của chủ đầu tư và các bên tham gia dự án được đẩy lên cao hơn, đòi hỏi năng lực quản trị, kiểm soát rủi ro và tuân thủ pháp luật phải thực sự tương xứng với quyền hạn được giao.

Cùng với cải cách thủ tục, Luật Xây dựng 2025 cũng nhấn mạnh việc ứng dụng công nghệ trong quản lý dự án. Mô hình thông tin công trình (Building Information Modeling) được cụ thể hóa rõ ràng hơn so với các quy định trước đây, tạo nền tảng cho việc số hóa quy trình quản lý xây dựng. Đây được xem là bước đi cần thiết để nâng cao tính minh bạch, đồng thời giúp Việt Nam tiệm cận với các thông lệ quốc tế.

Dù vậy, do mang tính chất luật khung, hiệu quả thực thi của Luật Xây dựng 2025 vẫn phụ thuộc nhiều vào các nghị định hướng dẫn dự kiến ban hành trong vòng 6 tháng tới. Cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng các văn bản này sẽ làm rõ cơ chế áp dụng, qua đó tạo thêm động lực thu hút nhà đầu tư và nhà thầu, đặc biệt là các đối tác nước ngoài.

Bên cạnh cải cách quản lý, những thay đổi liên quan đến hợp đồng và giải quyết tranh chấp được xem là trụ cột quan trọng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý. Đây cũng là nội dung nhận được nhiều phân tích chuyên sâu tại hội thảo.

Luật sư Đỗ Khôi Nguyên, Công ty Luật YKVN, đánh giá cao quy định về bồi thường thiệt hại định trước tại Điều 86 của Luật Xây dựng 2025. Trong thực tiễn, việc xác định thiệt hại do chậm tiến độ trong các dự án xây dựng thường rất khó khăn, đặc biệt với các dự án điện gió hoặc hạ tầng năng lượng, nơi mỗi ngày chậm trễ có thể kéo theo tổn thất lớn nhưng khó lượng hóa.

Việc cho phép các bên thỏa thuận trước mức bồi thường theo ngày hoặc theo tỷ lệ phần trăm không chỉ giúp giảm tranh cãi khi xảy ra vi phạm, mà còn đưa pháp luật Việt Nam tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế. Cơ chế này đặc biệt phù hợp trong các dự án có sự tham gia của nhà thầu nước ngoài, nơi bồi thường định trước đã trở thành thông lệ phổ biến.

Song song với đó, Luật Xây dựng 2025 mở rộng các cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, bao gồm Ban xử lý tranh chấp (DB hoặc DAAB) và các cơ chế tương đương khác trong tương lai. Đáng chú ý, luật ưu tiên sử dụng trọng tài trong nước đối với tranh chấp phát sinh từ dự án đầu tư công và dự án PPP.

Theo luật sư Vũ Ánh Dương, Tổng Thư ký VIAC, tranh chấp xây dựng thường có hồ sơ đồ sộ, yếu tố kỹ thuật cao và kéo dài, trong khi trọng tài cho phép lựa chọn các chuyên gia có chuyên môn sâu làm trọng tài viên, phù hợp hơn với đặc thù lĩnh vực này. Thống kê tại VIAC cho thấy tranh chấp xây dựng chiếm khoảng 20% tổng số vụ việc và đứng thứ hai trong các lĩnh vực tranh chấp được giải quyết tại trung tâm.

Với tính chất chung thẩm, tiết kiệm thời gian, chi phí và khả năng thi hành phán quyết theo Công ước New York 1958, trọng tài đang dần trở thành lựa chọn ưu tiên của cộng đồng doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, Luật Xây dựng 2025 không chỉ đóng vai trò là công cụ điều chỉnh pháp lý, mà còn là đòn bẩy nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành xây dựng Việt Nam trong dài hạn.

Trần Huyền