[eMagazine] Kích hoạt thị trường carbon: Doanh nghiệp Việt trước cơ hội bứt phá và áp lực chuyển đổi

Thị trường carbon tại Việt Nam đang tiến gần hơn tới thời điểm vận hành chính thức khi các nền tảng pháp lý và hạ tầng kỹ thuật từng bước được định hình rõ ràng. Tại hội thảo tổ chức ngày 10/4 ở TP.HCM, do Cục Biến đổi khí hậu phối hợp cùng Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) triển khai, câu chuyện nâng cao mức độ sẵn sàng cho doanh nghiệp được đặt vào vị trí trung tâm, như một bước đệm không thể thiếu trước khi thị trường đi vào hoạt động thực tế.

Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước, cùng với Quyết định số 263/QĐ-TTg liên quan đến phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính, đã tạo nên khung pháp lý cốt lõi cho thị trường. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển dịch từ giai đoạn xây dựng chính sách sang triển khai vận hành.

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, thị trường carbon không đơn thuần là một công cụ quản lý phát thải mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với doanh nghiệp trong bối cảnh mới. “Thị trường carbon không chỉ là nghĩa vụ, mà là cơ hội. Việc tham gia sớm và chủ động sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực, chủ động trong lập kế hoạch sản xuất gắn với kiểm soát phát thải, đổi mới công nghệ và tạo dựng lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các rào cản phát thải khí nhà kính đang ngày càng thắt chặt trên toàn cầu”, ông Quang nhấn mạnh.

Trong giai đoạn thí điểm kéo dài từ 2025 đến 2026, tổng cộng 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng đã được cấp hạn ngạch. Đây là những doanh nghiệp đầu tiên tham gia trực tiếp vào thị trường, đóng vai trò định hình cách thức vận hành ban đầu.

Cơ chế giao dịch được thiết kế theo hướng linh hoạt, tạo điều kiện để doanh nghiệp tối ưu hóa hoạt động sản xuất. Những đơn vị phát thải thấp hơn mức được phân bổ có thể bán phần hạn ngạch dư, trong khi các doanh nghiệp vượt ngưỡng phải mua thêm hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù đắp, với tỷ lệ bù trừ được giới hạn nhằm đảm bảo tính cân bằng của thị trường.

Ông Nguyễn Thành Công, Phó trưởng phòng Thị trường carbon (Cục Biến đổi khí hậu), cho rằng việc hiểu đúng bản chất “hàng hóa carbon” là yếu tố then chốt. “Nếu coi hạn ngạch là giấy phép phát thải được cấp trước, thì tín chỉ carbon là kết quả giảm phát thải đã đạt được. Hai loại hàng hóa này cùng tồn tại và liên kết với nhau thông qua cơ chế bù trừ”, ông Công giải thích.

Theo kế hoạch, toàn bộ giao dịch sẽ diễn ra trên sàn giao dịch carbon đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, sử dụng hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán. Đồng thời, Hệ thống Đăng ký Quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý sẽ ghi nhận toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon, đảm bảo tính minh bạch và xác lập quyền sở hữu cho doanh nghiệp.

Song hành với quá trình hoàn thiện thể chế, các chương trình đào tạo được triển khai tại nhiều địa phương lớn trong tháng 4/2026 nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận quy định, nắm bắt cơ chế vận hành và thực hành trên hệ thống. Đây không chỉ là hoạt động phổ biến kiến thức mà còn giúp doanh nghiệp từng bước làm quen với môi trường giao dịch mới.

Đại diện UNDP, bà Francesca Nardini - Phó Trưởng đại diện thường trú tại Việt Nam, khẳng định vai trò đồng hành của tổ chức này trong việc xây dựng thị trường. “UNDP khẳng định cam kết tiếp tục hỗ trợ Chính phủ Việt Nam trong việc xây dựng một thị trường carbon minh bạch và hoạt động hiệu quả. UNDP đã cung cấp hỗ trợ kỹ thuật để thiết lập Hệ thống Đăng ký Quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo đảm an toàn cho các giao dịch, theo dõi quyền sở hữu, quản lý hạn ngạch phát thải cũng như tín chỉ carbon”.

Việc đưa thị trường carbon vào vận hành không chỉ góp phần hiện thực hóa các cam kết khí hậu mà còn tạo động lực thu hút dòng vốn đầu tư vào các lĩnh vực phát thải thấp. Đây được xem là bước đi quan trọng trong hành trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, bền vững của nền kinh tế.

Trong khi hành lang pháp lý và hạ tầng thị trường đang dần hoàn thiện, thách thức lớn nhất lại tập trung ở khả năng thích ứng của doanh nghiệp - lực lượng đóng vai trò trung tâm trong toàn bộ cơ chế vận hành.

Với 110 doanh nghiệp được lựa chọn tham gia thí điểm, đây vừa là cơ hội để tiếp cận sớm với cơ chế mới, vừa là áp lực không nhỏ về tuân thủ. Các đơn vị này không chỉ được hưởng lợi từ việc tham gia thị trường ngay từ đầu mà còn phải đảm bảo nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế.

Theo bà Đặng Hồng Hạnh, chuyên gia biến đổi khí hậu của Công ty cổ phần Quản lý PoA Carbon Việt Nam, lợi ích của việc tham gia sớm không chỉ dừng lại ở hoạt động mua bán hạn ngạch. “Trước đây doanh nghiệp chỉ coi giảm phát thải là nghĩa vụ môi trường. Giờ đây, carbon trở thành một loại tài sản. Nếu quản trị tốt, doanh nghiệp không chỉ tuân thủ quy định mà còn có thể tạo thêm nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon”, bà Hạnh phân tích.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn chưa có sự chuẩn bị đầy đủ. Không ít đơn vị tiếp cận thị trường carbon với tâm thế đối phó, coi đây là thủ tục bắt buộc hơn là cơ hội chiến lược. Điều này dẫn đến việc bỏ lỡ những lợi ích tiềm năng mà cơ chế thị trường có thể mang lại.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là chất lượng kiểm kê khí nhà kính. Đây là cơ sở quan trọng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn chưa đầu tư đúng mức cho việc thu thập và xử lý dữ liệu. Khi số liệu không chính xác, rủi ro sẽ xuất hiện ngay từ khâu phân bổ và kéo dài trong suốt quá trình giao dịch.

Bên cạnh đó, hạn chế về nguồn nhân lực chuyên môn cũng đang là vấn đề đáng lưu ý. Việc thiếu đội ngũ phụ trách xuyên suốt hoặc thay đổi nhân sự thường xuyên khiến quá trình tiếp nhận kiến thức bị gián đoạn, ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai.

Các chuyên gia cho rằng để tham gia thị trường một cách hiệu quả, doanh nghiệp cần chuẩn bị đồng thời nhiều yếu tố, từ năng lực chuyên môn, hệ thống quản trị đến nguồn lực tài chính. Chỉ khi có đủ “hàng hóa carbon” và khả năng tài chính, doanh nghiệp mới có thể linh hoạt trong hoạt động mua bán.

Dự kiến trong quý II/2026, thị trường carbon Việt Nam sẽ chính thức vận hành. Khoảng thời gian trước đó được xem là giai đoạn then chốt để doanh nghiệp hoàn tất các bước chuẩn bị cần thiết. Các chương trình đào tạo, hội thảo không chỉ cung cấp kiến thức mà còn tạo không gian đối thoại, giúp doanh nghiệp nhận diện khó khăn và tìm kiếm giải pháp.

Ở tầm nhìn dài hạn, thị trường carbon không chỉ là công cụ kiểm soát phát thải mà còn là thước đo cho năng lực chuyển đổi của nền kinh tế. Khi yếu tố môi trường trở thành một phần trong bài toán kinh doanh, doanh nghiệp buộc phải thay đổi tư duy, hướng tới phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đó, khả năng thích ứng sẽ quyết định vị thế của mỗi doanh nghiệp. Khi phát thải không còn chỉ là chi phí mà còn có thể trở thành tài sản, sự chủ động và tầm nhìn dài hạn sẽ là chìa khóa giúp doanh nghiệp tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức.

Trần Huyền