[eMagazine] Việt Nam xây dựng sàn giao dịch carbon: Doanh nghiệp cần hiểu rõ cơ chế hoạt động

Ngày 6/3 tại Hà Nội, Cục Biến đổi khí hậu thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tổ chức hội thảo về tăng cường năng lực sẵn sàng tham gia thị trường carbon tại Việt Nam. Sự kiện thu hút sự quan tâm của nhiều doanh nghiệp và tổ chức liên quan trong bối cảnh Việt Nam đang gấp rút hoàn thiện cơ chế để đưa thị trường carbon nội địa vào vận hành.

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu cho biết thời gian qua Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm xây dựng nền tảng cho thị trường carbon. Cụ thể, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 quy định về sàn giao dịch carbon trong nước đã được ban hành, tạo khung pháp lý cho hoạt động giao dịch loại hàng hóa đặc thù này.

Bên cạnh đó, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ký Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9/2/2026 phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho giai đoạn 2025–2026. Đây được xem là bước đi quan trọng trong quá trình hình thành thị trường carbon tại Việt Nam.

Trên cơ sở các quy định này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 699/QĐ-BNNMT ngày 27/2/2026 về việc phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho hai năm 2025 và 2026. Theo quyết định, 110 cơ sở thuộc các ngành có mức phát thải lớn như nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng đã được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính.

Song song với việc phân bổ hạn ngạch, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng nhiều cơ quan liên quan đang khẩn trương hoàn thiện các bước chuẩn bị để vận hành thị trường. Các đơn vị như Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang phối hợp triển khai các nhiệm vụ về hạ tầng giao dịch, giám sát và lưu ký nhằm đảm bảo thị trường hoạt động minh bạch, hiệu quả.

Theo ông Nguyễn Thành Công, Phó Trưởng phòng Thị trường carbon thuộc Cục Biến đổi khí hậu, mục tiêu quan trọng của việc hình thành thị trường carbon là hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính để thực hiện các cam kết quốc gia về biến đổi khí hậu. Điều này bao gồm việc thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cũng như mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Không chỉ góp phần thực hiện các cam kết quốc tế, thị trường carbon còn được kỳ vọng sẽ tạo động lực thúc đẩy đầu tư vào các giải pháp giảm phát thải. Khi tham gia thị trường này, doanh nghiệp có cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững ngày càng trở thành yêu cầu bắt buộc trong thương mại toàn cầu.

Hàng hóa được giao dịch trên thị trường carbon bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phân bổ cho các cơ sở phát thải lớn, cùng với các loại tín chỉ carbon. Các chủ thể tham gia thị trường gồm các cơ sở được cấp hạn ngạch phát thải, các tổ chức sở hữu chương trình hoặc dự án tạo tín chỉ carbon, cũng như các đơn vị kinh doanh tín chỉ carbon.

Theo quy định, các cơ sở phải thực hiện nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch phát thải dựa trên kết quả kiểm kê khí nhà kính của giai đoạn 2025-2026. Trường hợp lượng phát thải vượt quá hạn ngạch được cấp, doanh nghiệp có thể vay mượn tối đa 15% lượng hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp để hoàn thành nghĩa vụ nộp trả cho cơ quan quản lý. Ngoài ra, nếu sau khi hoàn thành nghĩa vụ mà vẫn còn hạn ngạch chưa sử dụng hết, doanh nghiệp được phép chuyển phần hạn ngạch này sang giai đoạn tiếp theo. Đây là cơ chế giúp các cơ sở có động lực đầu tư vào công nghệ giảm phát thải, đồng thời tận dụng phần hạn ngạch dư thừa trong tương lai.

Bên cạnh hạn ngạch phát thải, doanh nghiệp cũng có thể sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ phần phát thải vượt quá mức cho phép. Tuy nhiên, lượng tín chỉ sử dụng để bù trừ không được vượt quá 30% tổng hạn ngạch phát thải được phân bổ cho cơ sở. Toàn bộ các giao dịch mua bán hạn ngạch và tín chỉ carbon sẽ được thực hiện thông qua sàn giao dịch carbon trong nước.

Một điểm quan trọng trong cơ chế vận hành thị trường carbon là việc thiết lập hệ thống quản lý và đăng ký tập trung. Theo ông Đỗ Thanh Lâm, đại diện Vụ Pháp chế của Bộ Tài chính, hệ thống giao dịch carbon được xây dựng dựa trên sự phối hợp giữa các đơn vị hạ tầng và tổ chức trung gian nhằm đảm bảo tính minh bạch và an toàn cho toàn bộ hoạt động giao dịch.

Trong đó, Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đóng vai trò là nền tảng cốt lõi của thị trường. Hệ thống này do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng và vận hành, đồng thời được kết nối trực tiếp với hạ tầng của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam. Nhờ cơ chế kết nối này, toàn bộ dữ liệu liên quan đến hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon sẽ được quản lý tập trung, bảo đảm tính đồng bộ trong quá trình giao dịch cũng như giám sát thị trường.

Theo quy trình vận hành, tất cả hàng hóa carbon trước khi được đưa vào giao dịch đều phải đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia. Sau khi hoàn tất đăng ký, hàng hóa sẽ được lưu ký và có thể tham gia giao dịch trên sàn. Trong trường hợp chuyển quyền sở hữu ngoài sàn, việc thực hiện cũng phải tuân theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và được cập nhật trên hệ thống đăng ký quốc gia nhằm đảm bảo sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý.

Hiện nay, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội đang tích cực xây dựng và hoàn thiện các quy chế liên quan đến giao dịch, giám sát cũng như lưu ký hạn ngạch và tín chỉ carbon. Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, trong thời gian tới đơn vị này sẽ phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu tổ chức nhiều chương trình đào tạo và tập huấn chuyên sâu cho doanh nghiệp. Mục tiêu là giúp các đơn vị nắm rõ cơ chế vận hành của sàn giao dịch carbon, từ đó sẵn sàng tham gia thị trường một cách hiệu quả.

Đối với các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ chủ động cấp tài khoản truy cập vào Hệ thống đăng ký quốc gia. Đồng thời, Bộ cũng cấp mã và số sê-ri cho từng hạn ngạch, sau đó gửi thông tin đăng nhập trực tiếp cho doanh nghiệp. Các cơ sở chỉ cần bổ sung thêm một số thông tin theo yêu cầu của cơ quan quản lý để hoàn tất việc đăng ký.

Trong khi đó, các tổ chức sở hữu tín chỉ carbon theo cơ chế trao đổi và bù trừ tự nguyện cần chủ động thực hiện hồ sơ đăng ký tài khoản với Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Việc nộp hồ sơ có thể được thực hiện linh hoạt thông qua ba hình thức gồm nộp trực tiếp, gửi qua cổng thông tin trực tuyến hoặc thông qua dịch vụ bưu chính.

Thông qua hội thảo, nhiều doanh nghiệp và tổ chức sở hữu tín chỉ carbon đã có thêm thông tin về quy định cũng như quy trình tham gia thị trường carbon. Đồng thời, các đơn vị cũng kiến nghị cơ quan quản lý tiếp tục tổ chức thêm các chương trình hội thảo và tập huấn chuyên sâu để giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt hơn trước khi thị trường carbon chính thức vận hành.

Trần Huyền