[eMagazine] Bắc Ninh - Kiến tạo cực tăng trưởng xanh của Việt Nam

Gần ba thập kỷ qua, Bắc Ninh đã trải qua một cuộc chuyển mình mạnh mẽ. Từ một tỉnh có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu, địa phương nhanh chóng hình thành trung tâm sản xuất công nghiệp lớn, với điện tử, công nghiệp hỗ trợ và khu vực đầu tư nước ngoài giữ vai trò quan trọng.

Những kết quả này cho thấy Bắc Ninh chưa giảm tốc. Tuy nhiên, thành công của mô hình công nghiệp cũng đặt ra những thách thức mới: quỹ đất hữu hạn, mật độ sản xuất cao, nhu cầu năng lượng lớn và sức ép môi trường ngày càng rõ. Trong khi đó, các tập đoàn toàn cầu liên tục nâng tiêu chuẩn về ESG, phát thải carbon, sử dụng năng lượng sạch và truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng.

Vì vậy, “xanh” đang chuyển từ một yêu cầu về môi trường thành điều kiện của năng lực cạnh tranh. Cuộc cạnh tranh mới không chỉ nằm ở giá thuê đất hay chi phí lao động, mà còn ở khả năng cung cấp năng lượng sạch, xử lý chất thải, phát triển logistics hiệu quả, đào tạo nhân lực chất lượng cao và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Sự hiện diện của các tập đoàn như Samsung, Canon, Amkor, Foxconn, Goertek, Luxshare-ICT… đã tạo nên hệ sinh thái điện tử quy mô lớn tại Bắc Ninh. Bước phát triển tiếp theo đòi hỏi hệ sinh thái này được tổ chức lại theo hướng hiệu quả hơn về năng lượng, đất đai và tài nguyên.

Quy hoạch chung đô thị Bắc Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1389/QĐ-TTg ngày 23/7/2026, định hướng hệ thống khu công nghiệp với tổng diện tích khoảng 25.000 ha; từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp sang bán dẫn, vi mạch, AI, thiết bị bay không người lái, công nghiệp hàng không và nghiên cứu - phát triển. Các khu công nghiệp hiện hữu được định hướng chuyển đổi theo mô hình khu công nghiệp sinh thái, khu công nghiệp - đô thị - dịch vụ thế hệ mới.

Các cụm công nghiệp cũng được định hướng xanh hóa, với hệ thống xử lý nước thải tập trung và quan trắc tự động. Khu công nghiệp tương lai vì thế không chỉ là nơi doanh nghiệp xây dựng nhà máy, mà phải trở thành một hệ sinh thái tích hợp năng lượng, môi trường, logistics, hạ tầng số và dịch vụ hỗ trợ.

Điện mặt trời mái nhà là một ví dụ. Bắc Ninh hiện có khoảng 314 MW điện mặt trời mái nhà đăng ký phát triển, trong đó 285 MW đã hoàn thành và đưa vào vận hành. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sạch ước đạt 112 triệu kWh, tương đương giá trị khoảng 246 tỷ đồng.

“Xanh” vì thế không chỉ là giảm phát thải tại một nhà máy, mà còn là cách tổ chức lại không gian sản xuất, đô thị và giao thông.

Quy hoạch mới hướng tới một Bắc Ninh xanh, thông minh, hiện đại, vận hành dựa trên kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, hướng tới phát thải ròng bằng “0”. Đến năm 2075, đô thị có khả năng dung nạp trên 10 triệu dân.

Quy mô phát triển đó đòi hỏi Bắc Ninh không thể chỉ mở rộng nhà máy. Hạ tầng giao thông, thoát nước, không gian xanh, xử lý chất thải, nhà ở, trường học, bệnh viện và các dịch vụ đô thị phải phát triển đồng bộ.

Nếu điện tử từng tạo nên vị thế của Bắc Ninh, thì bán dẫn, vi mạch, AI và R&D được kỳ vọng trở thành những động lực mới, nâng chất lượng tăng trưởng. Tháng 4/2026, Samsung Innovation Campus lần đầu đưa nội dung đào tạo về bán dẫn vào chương trình, bên cạnh AI, IoT và dữ liệu lớn, dự kiến đào tạo khoảng 2.200 sinh viên trong năm 2026.

Điều đó cho thấy cuộc cạnh tranh đang thay đổi. Bắc Ninh không thể chỉ cạnh tranh bằng quỹ đất hay ưu đãi đầu tư, mà phải cạnh tranh bằng chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khả năng kết nối doanh nghiệp với các cơ sở đào tạo.

Từ “công xưởng điện tử”, Bắc Ninh đang đứng trước cơ hội hình thành cấu trúc kinh tế - đô thị hoàn chỉnh hơn với công nghiệp công nghệ cao, logistics đa phương thức, đô thị xanh, kinh tế số và đổi mới sáng tạo.

Thách thức phía trước là biến các mục tiêu xanh thành tiêu chuẩn cụ thể trong từng dự án; sử dụng đất hiệu quả, kiểm soát phát thải, nâng tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng và phát triển hạ tầng xã hội đồng bộ với tốc độ công nghiệp hóa.

Nếu làm được điều đó, “xanh” sẽ không còn là lớp phủ bên ngoài của mô hình phát triển cũ, mà trở thành cấu trúc bên trong của mô hình tăng trưởng mới. Khi ấy, Bắc Ninh có thể tiến thêm một bước: trở thành cực tăng trưởng xanh, công nghệ cao và có sức cạnh tranh quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Bài: Xuân Hải - Longform: Trần Huyền