[eMagazine] Hiện thực hóa bước chuyển chiến lược của Đảng bằng mô hình tăng trưởng xanh

PV: Tại Hội nghị Trung ương 3, khóa XIV, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển mô hình phát triển từ dựa vào mở rộng đầu vào sang dựa trên năng suất, tri thức, công nghệ và con người. Theo ông, cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội cần hiện thực hóa định hướng này như thế nào?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Tôi cho rằng, bốn bước chuyển chiến lược được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu tại Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV không chỉ là sự điều chỉnh về phương thức quản lý, mà là sự đổi mới có tính nền tảng trong tư duy phát triển đất nước. Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, điều quan trọng không phải là hưởng ứng bằng khẩu hiệu mà phải chuyển hóa thành những thay đổi thực chất trong quản trị và sản xuất kinh doanh.

Cùng với đó là chuyển đổi từ quản trị dựa trên kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu. Trong nền kinh tế số, dữ liệu về khách hàng, dòng tiền, hàng tồn kho, năng suất lao động hay hiệu quả sản xuất không còn chỉ là những con số thống kê mà đã trở thành tài sản chiến lược của doanh nghiệp. Trí tuệ nhân tạo chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp có dữ liệu đầy đủ, quy trình quản trị rõ ràng và xác định đúng bài toán cần giải quyết.

Theo ông Mạc Quốc Anh, một sai lầm khá phổ biến hiện nay là nhiều doanh nghiệp đầu tư công nghệ theo phong trào, trong khi điều cần thiết là xác định rõ mục tiêu kinh doanh trước khi lựa chọn giải pháp công nghệ.

"Không phải doanh nghiệp nào cũng cần một hệ thống AI phức tạp. Có doanh nghiệp chỉ cần số hóa quản lý khách hàng, có doanh nghiệp cần tối ưu tồn kho hoặc tự động hóa kế toán, chăm sóc khách hàng. Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi giúp doanh nghiệp giải quyết đúng vấn đề của mình và mang lại hiệu quả có thể đo lường được", ông nhấn mạnh.

Một yếu tố khác được ông đặc biệt nhấn mạnh là con người. Theo ông, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trong giai đoạn tới sẽ không còn nằm ở nguồn lao động giá rẻ mà ở chất lượng nguồn nhân lực, khả năng đổi mới sáng tạo và năng lực làm chủ công nghệ.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Mạc Quốc Anh cho rằng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số thành công đều có điểm chung là lấy nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp làm trung tâm. Singapore triển khai chương trình SMEs Go Digital theo từng ngành nghề, trong khi Hàn Quốc phát triển mô hình nhà máy thông minh theo từng cấp độ, giúp doanh nghiệp từng bước nâng cấp năng lực phù hợp với quy mô và khả năng tài chính.

Theo ông, Hà Nội hoàn toàn có thể tham khảo cách tiếp cận này thông qua các chính sách hỗ trợ theo ngành, theo mức độ trưởng thành của doanh nghiệp và theo từng bài toán cụ thể, thay vì áp dụng một mô hình chung cho mọi đối tượng.

Với vai trò là tổ chức đại diện cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa Thủ đô, HANOISME đang tập trung vào năm nhóm giải pháp trọng tâm: đánh giá mức độ sẵn sàng về công nghệ và dữ liệu; kết nối doanh nghiệp với các nền tảng AI và giải pháp số đã được kiểm chứng; phối hợp với các tổ chức tín dụng xây dựng gói vốn phục vụ chuyển đổi công nghệ; đào tạo nguồn nhân lực số; đồng thời mở rộng kết nối doanh nghiệp với các chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế. Theo ông, đây sẽ là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp không chỉ nâng cao năng suất mà còn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu trong giai đoạn phát triển mới.

PV: Nhiều doanh nghiệp hiện coi AI, dữ liệu và ESG là ba xu hướng lớn của thời đại. Theo ông, công nghệ có thể hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa thực hiện các tiêu chí ESG như thế nào để vừa nâng cao năng lực cạnh tranh, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Theo tôi, AI, dữ liệu và ESG không phải là ba câu chuyện tách rời mà là ba thành tố bổ trợ lẫn nhau trong mô hình quản trị hiện đại. Nếu dữ liệu và AI được ví như "hệ thần kinh" giúp doanh nghiệp quan sát, phân tích và ra quyết định, thì ESG chính là "la bàn" định hướng mọi hoạt động phát triển theo hướng hiệu quả, minh bạch và bền vững.

Đây cũng là lý do ESG ngày càng không còn được nhìn nhận như một hoạt động trách nhiệm xã hội đơn thuần. Các chuẩn mực quốc tế đang đặt phát triển bền vững trong mối quan hệ trực tiếp với hiệu quả tài chính, khả năng tiếp cận nguồn vốn và sức chống chịu của doanh nghiệp trước các rủi ro thị trường. Muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp buộc phải có dữ liệu để chứng minh những cam kết của mình.

Theo ông Mạc Quốc Anh, lợi ích đầu tiên mà công nghệ mang lại cho ESG chính là khả năng tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Thông qua hệ thống số hóa, cảm biến và các phần mềm quản lý, doanh nghiệp có thể theo dõi chính xác mức tiêu thụ điện, nước, nguyên liệu hay nhiên liệu của từng dây chuyền sản xuất; từ đó phát hiện những điểm gây thất thoát, tối ưu vận hành và giảm chi phí.

"Điều doanh nghiệp cần không chỉ là biết hóa đơn điện cuối tháng tăng hay giảm bao nhiêu, mà phải biết chính xác dây chuyền nào đang tiêu hao nhiều năng lượng nhất, nguyên nhân ở đâu và cần điều chỉnh như thế nào. Khi dữ liệu được khai thác đúng cách, mục tiêu môi trường và mục tiêu kinh tế sẽ song hành với nhau", ông chia sẻ.

Bên cạnh việc tiết kiệm chi phí, dữ liệu còn giúp doanh nghiệp chủ động trước những yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế. Đặc biệt, khi cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu từng bước được triển khai, khả năng đo lường và truy xuất phát thải sẽ trở thành một tiêu chí quan trọng đối với nhiều ngành sản xuất.

Theo ông, ngay cả những doanh nghiệp chưa trực tiếp xuất khẩu sang châu Âu cũng không thể đứng ngoài xu thế này. Trong chuỗi cung ứng toàn cầu, các doanh nghiệp đầu chuỗi sẽ yêu cầu toàn bộ nhà cung cấp phải cung cấp dữ liệu về nguyên liệu, năng lượng, phát thải và trách nhiệm môi trường. Nếu không chuẩn bị từ sớm, doanh nghiệp nhỏ và vừa rất dễ bị loại khỏi chuỗi cung ứng vì thiếu năng lực minh bạch thông tin.

Ở trụ cột xã hội của ESG, AI và dữ liệu cũng mở ra nhiều cơ hội nâng cao chất lượng quản trị nguồn nhân lực. Các hệ thống số hóa có thể hỗ trợ doanh nghiệp theo dõi thời gian làm việc, an toàn lao động, đào tạo, bảo hiểm, tiền lương và dự báo nhu cầu nhân lực trong tương lai. Công nghệ còn giúp phát hiện sớm các nguy cơ mất an toàn trong nhà máy hoặc những khoảng trống về kỹ năng để xây dựng chương trình đào tạo phù hợp.

Tuy nhiên, ông Mạc Quốc Anh cũng lưu ý rằng việc ứng dụng AI phải đi cùng các nguyên tắc đạo đức và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

"Nếu sử dụng AI trong tuyển dụng, đánh giá nhân sự hay khen thưởng mà thiếu cơ chế kiểm soát, doanh nghiệp có thể tạo ra những quyết định thiếu công bằng. Công nghệ chỉ thực sự phục vụ ESG khi giúp nâng cao năng lực và bảo vệ phẩm giá của người lao động, chứ không phải biến họ thành đối tượng bị giám sát hoàn toàn bằng máy móc", ông nhấn mạnh.

Theo ông, giá trị lớn nhất của chuyển đổi số trong quản trị ESG nằm ở khả năng tạo lập niềm tin. Khi toàn bộ dữ liệu về nguyên liệu, nhà cung cấp, tiêu chuẩn chất lượng và quá trình sản xuất được số hóa, doanh nghiệp sẽ nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát rủi ro và chứng minh mức độ tuân thủ với các tiêu chuẩn quốc tế. Đây là nền tảng để mở rộng hợp tác với các đối tác toàn cầu trong bối cảnh yêu cầu minh bạch ngày càng trở thành "giấy thông hành" của hàng hóa Việt Nam.

Từ thực tiễn tư vấn cho nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, ông Mạc Quốc Anh cho rằng không nên bắt đầu hành trình ESG bằng những báo cáo đồ sộ hay các nền tảng công nghệ đắt tiền. Điều quan trọng là lựa chọn đúng những vấn đề trọng yếu, có thể đo lường và mang lại hiệu quả kinh tế ngay trong giai đoạn đầu.

"ESG không phải là một bộ hồ sơ để hoàn thành nhằm đáp ứng yêu cầu của khách hàng. ESG phải trở thành phương thức quản trị giúp doanh nghiệp giảm chi phí, nâng cao năng suất, tăng khả năng tiếp cận vốn và xây dựng niềm tin với thị trường. Khi đó, phát triển bền vững sẽ không còn là áp lực, mà trở thành động lực đổi mới và tăng trưởng."

PV: Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu và các tập đoàn đa quốc gia ngày càng coi ESG là điều kiện bắt buộc trong chuỗi cung ứng, ông có khuyến nghị gì để doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, biến ESG từ "chi phí tuân thủ" thành "lợi thế cạnh tranh" và động lực tăng trưởng dài hạn?

GS.TS Mạc Quốc Anh: Sai lầm lớn nhất hiện nay là coi ESG chỉ như một bộ hồ sơ để hoàn thành theo yêu cầu của khách hàng hoặc đối tác. Khi tiếp cận theo tư duy đối phó, doanh nghiệp sẽ chỉ nhìn thấy chi phí cho tư vấn, chứng nhận, phần mềm hay báo cáo. Nhưng nếu coi ESG là một phần trong chiến lược phát triển, doanh nghiệp sẽ nhận thấy đây là công cụ giúp giảm chi phí vận hành, kiểm soát rủi ro, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.

Theo ông, yêu cầu phát triển bền vững đang dịch chuyển rất nhanh từ các tập đoàn đa quốc gia xuống từng doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Điều đó đồng nghĩa, doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ cạnh tranh bằng giá thành hay chất lượng sản phẩm, mà còn phải chứng minh được năng lực quản trị, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm với môi trường, người lao động.

"Không có một mô hình ESG áp dụng chung cho tất cả doanh nghiệp. Mỗi ngành nghề sẽ có những vấn đề trọng yếu khác nhau và doanh nghiệp cần tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực vừa giảm rủi ro, vừa tạo lợi thế cạnh tranh rõ nhất", ông nhận định.

Theo ông Mạc Quốc Anh, thay vì xây dựng những mục tiêu mang tính định tính như "giảm phát thải" hay "phát triển xanh", doanh nghiệp cần biến ESG thành các chỉ tiêu kinh tế cụ thể, có thể đo lường được.

Đó có thể là lượng điện năng tiết kiệm trên mỗi đơn vị sản phẩm, tỷ lệ giảm phế phẩm, chi phí logistics được tối ưu, số giờ đào tạo người lao động hay tỷ lệ nghỉ việc hằng năm. Khi ESG được lượng hóa bằng những chỉ số gắn trực tiếp với hiệu quả sản xuất, dòng tiền và năng suất lao động, doanh nghiệp sẽ nhìn thấy giá trị thực sự của quá trình chuyển đổi.

Một nội dung được ông đặc biệt nhấn mạnh là xây dựng "hộ chiếu dữ liệu" cho doanh nghiệp và sản phẩm.

"Minh bạch không có nghĩa là công bố tất cả dữ liệu. Minh bạch là công bố đúng những thông tin trọng yếu, có căn cứ, có phương pháp và có thể kiểm chứng", ông chia sẻ.

Theo ông Mạc Quốc Anh, ESG cũng cần được nhìn nhận như một "đề xuất giá trị" đối với khách hàng. Khi doanh nghiệp chứng minh được sản phẩm có mức phát thải thấp hơn, khả năng truy xuất tốt hơn hay sử dụng nhiều vật liệu tái chế hơn, doanh nghiệp không chỉ bán một sản phẩm mà còn giúp đối tác hoàn thành các cam kết phát triển bền vững của chính họ.

Đó chính là nền tảng để doanh nghiệp Việt từng bước chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng, dữ liệu và mức độ tin cậy.

Ông cũng cho rằng, chuyển đổi xanh không thể là hành trình đơn lẻ của từng doanh nghiệp. Hiệp hội ngành nghề, doanh nghiệp đầu chuỗi, tổ chức tín dụng, đơn vị công nghệ và các cơ quan quản lý cần phối hợp xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, cơ sở dữ liệu và các chương trình hỗ trợ phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Song song với đó, doanh nghiệp cần tránh cả hai xu hướng cực đoan là "tẩy xanh" (greenwashing) và "tẩy số" (digital washing) – tức công bố những cam kết hoặc dữ liệu chưa được kiểm chứng chỉ để tạo dựng hình ảnh.

"Dữ liệu do AI tạo ra cũng không mặc nhiên chính xác. Mọi thông tin quan trọng đều phải có nguồn gốc, phương pháp tính toán rõ ràng và người chịu trách nhiệm. Uy tín về ESG được xây dựng trong nhiều năm nhưng có thể mất đi chỉ sau một lần công bố thông tin thiếu trung thực", ông lưu ý.

Kết thúc cuộc trao đổi, ông Mạc Quốc Anh nhấn mạnh, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc theo hướng xanh và bền vững, doanh nghiệp Việt cần thay đổi tư duy từ "đáp ứng đơn hàng" sang "đủ năng lực tham gia chuỗi giá trị toàn cầu". Điều kiện để tham gia chuỗi giá trị ấy không chỉ là giá cả hay chất lượng sản phẩm, mà còn là khả năng quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo đảm tiêu chuẩn lao động và liên tục đổi mới.

"Doanh nghiệp nhỏ và vừa không cần hoàn hảo ngay từ đầu, nhưng phải có lộ trình rõ ràng, có dữ liệu và chứng minh được sự tiến bộ qua từng giai đoạn. Khi ESG trở thành một phần trong chiến lược kinh doanh thay vì chỉ là yêu cầu tuân thủ, doanh nghiệp sẽ giảm chi phí, tiếp cận nguồn vốn tốt hơn, mở rộng thị trường và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đó cũng là con đường để tăng trưởng xanh trở thành động lực phát triển dài hạn của doanh nghiệp Việt Nam."

Bài: Quang Dương - Longform: Trần Huyền