[eMagazine] Lúa gạo đồng bằng sông Cửu Long chuyển hướng: Giảm phát thải để tăng sức cạnh tranh

Đồng bằng sông Cửu Long từ lâu giữ vai trò “vựa lúa” của cả nước, không chỉ bảo đảm an ninh lương thực mà còn đóng góp phần lớn sản lượng gạo xuất khẩu. Tuy nhiên, trước sức ép ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu, sự suy giảm tài nguyên đất và nước cùng với các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế, ngành lúa gạo của vùng đang đứng trước yêu cầu chuyển mình theo hướng bền vững hơn. Trong bối cảnh đó, mô hình sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải khí nhà kính đang dần trở thành hướng đi trọng tâm, mở ra triển vọng nâng tầm giá trị hạt gạo.

Thực tế tại nhiều mô hình cho thấy chi phí canh tác có thể giảm khoảng 300.000 đồng mỗi công đất nhờ tiết giảm đầu vào. Dù vậy, năng suất vẫn đạt khoảng 6,5 tấn/ha, tạo ra mức lợi nhuận tăng thêm gần 9 triệu đồng/ha cho nông dân. Đây là con số đáng chú ý trong bối cảnh giá vật tư nông nghiệp liên tục biến động theo chiều hướng tăng. Tại Cà Mau, mô hình lúa phát thải thấp đang được mở rộng với tốc độ nhanh. Riêng vụ đông xuân gần đây, địa phương đã triển khai 24 mô hình trên diện tích khoảng 1.400 ha. Kết quả cho thấy người dân tham gia có thể tăng lợi nhuận từ 4 đến 6 triệu đồng/ha, chủ yếu nhờ giảm chi phí đầu vào và quản lý đồng ruộng hiệu quả hơn.

Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, các mô hình này còn giúp giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa. Việc áp dụng các kỹ thuật như “1 phải, 5 giảm”, tưới ngập - khô xen kẽ và xử lý phụ phẩm nông nghiệp hợp lý đã hạn chế đáng kể phát sinh khí methane - một trong những tác nhân chính gây hiệu ứng nhà kính trong canh tác lúa nước. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải trong lĩnh vực nông nghiệp.

Song song đó, chất lượng hạt gạo cũng được cải thiện rõ rệt khi quy trình canh tác được kiểm soát chặt chẽ hơn. Tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch giảm, đồng thời từng bước hình thành chuỗi giá trị bền vững thông qua sự liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Việc tham gia các mô hình liên kết không chỉ giúp người trồng lúa tiếp cận kỹ thuật mới mà còn ổn định đầu ra sản phẩm, giảm rủi ro thị trường.

Từ những kết quả bước đầu, nhiều địa phương đã xây dựng kế hoạch mở rộng diện tích lúa phát thải thấp trong thời gian tới. Riêng Cà Mau đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển khoảng 55.000 ha lúa theo mô hình này, góp phần thực hiện đề án một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp trên toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Quá trình phát triển lúa phát thải thấp không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn gắn chặt với chiến lược tái cơ cấu ngành nông nghiệp của toàn vùng. Hiện mỗi năm, đồng bằng sông Cửu Long gieo trồng khoảng 3,8 triệu ha lúa, cho sản lượng đạt từ 24 đến 25 triệu tấn, chiếm hơn một nửa tổng sản lượng cả nước và đóng vai trò chủ lực trong xuất khẩu gạo.

Tuy nhiên, ngành lúa gạo đang đối diện nhiều thách thức khi chi phí sản xuất gia tăng, điều kiện tự nhiên ngày càng khắc nghiệt và yêu cầu từ các thị trường nhập khẩu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc cũng như tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu.

Đề án phát triển bền vững một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp đến năm 2030 được xem là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Trọng tâm của đề án là tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng sản phẩm và đồng thời giảm lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình canh tác.

Bên cạnh đó, vai trò của các trung tâm nghiên cứu và chuyển giao công nghệ ngày càng được phát huy. Những địa phương như TP. Hồ Chí Minh và Cần Thơ đang trở thành đầu mối quan trọng trong việc nghiên cứu, thử nghiệm và nhân rộng các mô hình sản xuất mới. Đặc biệt, Cần Thơ được xem là một trong những trung tâm nông nghiệp trọng điểm của vùng.

Trong vụ đông xuân 2024 - 2025, nông dân Cần Thơ đã xuống giống hơn 72.000 ha lúa, đạt năng suất gần 7,5 tấn/ha, thuộc nhóm cao trong khu vực. Ở vụ thu đông 2024, diện tích gieo trồng tiếp tục duy trì ở mức hơn 68.500 ha, khẳng định vai trò chủ lực của cây lúa trong cơ cấu nông nghiệp địa phương. Đáng chú ý, Cần Thơ cũng là nơi đi đầu trong thử nghiệm các mô hình lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải. Một số mô hình thí điểm gần đây ghi nhận năng suất đạt khoảng 64 tạ/ha, cao hơn ruộng đối chứng khoảng 7 tạ/ha. Đồng thời, lượng phát thải khí nhà kính giảm từ 2 đến 12 tấn CO2 tương đương mỗi hecta so với phương thức canh tác truyền thống.

Không dừng lại ở khâu sản xuất, việc thay đổi cách xử lý phụ phẩm nông nghiệp cũng đang góp phần quan trọng vào mục tiêu giảm phát thải. Thay vì đốt rơm rạ sau thu hoạch, vốn gây ô nhiễm môi trường, nhiều địa phương đã tận dụng nguồn phụ phẩm này để sản xuất phân hữu cơ, trồng nấm hoặc làm nguyên liệu cho các sản phẩm sinh học. Cách làm này không chỉ giảm phát thải mà còn tạo thêm nguồn thu cho người dân.

Trong bối cảnh nông nghiệp toàn cầu chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng xanh và bền vững, việc phát triển lúa phát thải thấp đang mở ra cơ hội tái định vị giá trị cho hạt gạo đồng bằng sông Cửu Long. Từ những mô hình thí điểm ban đầu, một hướng đi mới đang dần hình thành, hứa hẹn nâng cao năng lực cạnh tranh của gạo Việt trên thị trường quốc tế, đồng thời bảo đảm sinh kế lâu dài cho người nông dân trong vùng.

Trần Huyền